Fréttaskýringaþáttur Kveiks um þessa fíkn hér á landi í vikunni hefur vakið gríðarlega athygli en í þættinum kom fram að umræddur faraldur væri að hefjast núna. Heimildarmaður DV segir hinsvegar Íslendinga hafa byrjað að reykja krakk fyrir COVID-faraldurinn en þá hafi kókaín nánast verið á brunaútsölu hér á landi – framboðið hafi verið gífurlegt og verðið á fíkniefninu eftir því.
Krakk (e. crack cocaine) varð til á níunda áratug síðustu aldar þegar menn uppgötvuðu að hægt væri að breyta kókaíni í reykjanlegt og mun sterkari form með einfaldri „eldun“. Með því að hita kókaín með matarsóda og vatni myndaðist kristallað efni sem gaf frá sér brakandi hljóð – þaðan kemur nafnið.
Einnig var notast við sterkari efni eins og ammóníak til að ná fram svipuðum áhrifum, sem gerði efnið enn hættulegra í framleiðslu.
Faraldurinn hófst í Bandaríkjunum snemma á níunda áratugnum en breiddist hratt út í borgum á borð við New York, Los Angeles og Miami. Um miðjan áratuginn, sérstaklega á árunum 1985 til 1989, náði krakkfaraldurinn hámarki þegar efnið varð ódýrt, mjög ávanabindandi og aðgengilegt.
Afleiðingarnar voru grimmar. Á örfáum árum breyttust heil hverfi, glæpatíðni jókst mjög og heilbrigðiskerfi stóðu frammi fyrir fíkn sem greip fólk á ógnarhraða og skildi eftir sig samfélög í sárum. Sagan sýnir að þegar slíkt efni nær fótfestu getur þróunin orðið hröð og ófyrirsjáanleg – og það er einmitt það sem margir óttast að sé nú að gerast hér á landi, þar sem vísbendingar eru um stóraukna notkun á krakki á Íslandi.
„Það skiptir ekkert máli í þessa smástund“
Í þætti Kveiks var rætt við karlmann sem notaði krakk en er búinn að vera edrú í eitt ár. Hann segir að við krakkreykingar myndist gríðarleg þráhyggja. „Það er þessi þráhyggja þar sem þú trúir því að þurfir alltaf einn í viðbót, bara einn „smók“ í viðbót. Bara eitt stykki í viðbót. Og víman endist nánast ekki neitt.“
Hann lýsti svo áhrifunum: „Þetta er bara svona 100% „euphoric“ tilfinning. Ekkert skiptir máli, það skiptir ekki máli hver þú ert, börnin þín skipta ekki máli, mamma þín skiptir ekki máli, pabbi þinn skiptir ekki máli. Það skiptir ekkert máli í þessa smástund á meðan þú ert þarna hæst uppi.“
En víman endist stutt og innan fárra mínútna myndast þráhyggja fyrir því að neytendann verði að fá meira, helst strax. „Eftir langvarandi neyslu af þessu er fólk bara ansi nálægt því að missa vitið. Og sefur ekki. Fólk vakir og vakir og vakir og vakir og vakir.“
Til marks um aukna eftirspurn hér á landi eftir krakki hefur DV fengið spurnir að því að eftirspurn eftir ammóníaki, sem til dæmis er hægt að nálgast í byggingarvöruverslunum, hafi aukist hér á landi. Þeir sem til þekkja telja að aukna sölu á efninu megi rekja til aukinnar krakknotkunnar hér á landi.
Viðmælandi DV, sem vill ekki láta nafns síns getið, komst í kynni við efnið hér á landi fyrir nokkuð mörgum árum, eða fyrir COVID-faraldurinn. Samkvæmt upplýsingum DV voru það á þeim tíma Íslendingar sem stóðu fyrir innflutningi á meirihluta þess magns af kókaíni sem flutt var hingað til lands frá Suður-Ameríku.
Götuverð af einu grammi af kókaíni, sem er sú sölueining sem þekkist hér, var þá komin niður í 16 þúsund krónur en fíkniefnaneytendur sem keyptu það daglega gátu fengið efnið á jafnvel 10 þúsund krónur. Samkvæmt því sem fram kom í Kveik kostar grammið í dag um 25 þúsund krónur.
Svo skall COVID-faraldurinn á sem í raun var mörgum Íslendingum til happs því þá lokuðust langflestar smygleiðir til landsins og efnið rauk upp í verði. Framboð og eftirspurn haldast í hendur hér á landi eins og annars staðar, en nú eru það ekki lengur Íslendingar sem halda um taumana samkvæmt því sem DV hefur komist að.
Á Íslandi eru það albanska og litáenska mafían sem stýra bæði innflutningi og dreifingu fíkniefna. Samkvæmt heimildum DV hafa þessi glæpasamtök kortlagt aðferðir tollsins í þaula, farið í gegnum verkferla og viðbrögð og byggt upp nákvæma mynd af því hvernig eftirlitið virkar – og hvar það brestur. Þau vita ekki bara hvar veikleikarnir liggja, heldur nýta þá markvisst til að koma efnum inn í landið án þess að vekja athygli.
Heimildarmaður DV segir jafnframt að lögregluyfirvöld á Íslandi séu illa í stakk búin til að takast á við þessa þróun. Sem dæmi bendir hann á að afar fáir erlendir aðilar hafi verið sakfelldir hér á landi fyrir að skipuleggja fíkniefnainnflutning, þrátt fyrir að sterkar vísbendingar séu um að þeir stýri stórum hluta starfseminnar.
Á sama tíma hafa íslenskir innflytjendur efnanna verið handteknir og fengið dóma fyrir brot sín. Með því hefur, að mati heimildarmanns, myndast tómarúm sem erlendu glæpasamtökin hafa nýtt sér til fulls og fest sig í sessi á íslenskum fíkniefnamarkaði.
Heimildarmaður DV segir að framboðið af fíkniefnum sé gríðarlegt hér á landi og „auðveldara sé að verða sér úti um gramm af kókaíni en fá skyndibita heimsendan“ eins og hann orðar það. Fíkniefnasalar geti skutlað efnum til fólks á innan við hálftíma hvar sem er innan höfuðborgarsvæðisins.
„Þetta hefur algjörlega sprungið í andlitið á löggunni að mínu mati,“ segir heimildarmaður DV. „Þeir hafa einbeitt sér að mönnum sem beita mun mildari aðferðum við innheimtu fíkniefnaskulda og sjaldnast beita ofbeldi. Þeir eru allir komnir á Litla-Hraun. Eftir standa alþjóðleg glæpasamtök sem löggan á ekki roð í. Þeir eiga markaðinn í dag,“ segir hann.
Hann segir að litáenska og albanska mafían eigi í rauninni allan fíkniefnamarkaðinn á Íslandi í dag – nema kannski kannabisefnin og amfetamíni. Einstaklingar frá Suð-Austurhluta Asíu séu fyrirferðarmiklir á kannabismarkaðnum en Íslendingar ráði enn ríkjum þegar kemur að amfetamíni, eða „spítti“ eins og það er gjarnan kallað.
„En gæði þess efnis fara dvínandi enda er það búið til í bílskúrum hérna heima nú til dags. Stundum kemur gott amfetamín en það er þá alltaf innflutt og alltaf frá þessum erlendu klíkum.“
