Ég skrifaði um berskjöldun fyrir hálfum mánuði. Nú eru tölurnar komnar.
Þann 15. júlí skrifaði ég hér að lítil þjóð sem stendur ein á berangri í heimi stórvelda verði ekki frjáls, heldur berskjölduð, og að Rússland sýni okkur hvað berskjöldun þýðir.
Þetta var röksemd. Á þeim tveimur vikum sem síðan eru liðnar hafa komið fram tölur sem gera hana að dæmisögu.
Það sem kom í ljós
Þann 14. júlí birti Wall Street Journal umfjöllun byggða á samtölum við núverandi og fyrrverandi embættismenn, greinendur og heimildarmenn. Samkvæmt henni hefur Kína hljóðlega verið að byggja upp tengsl við rússneska embættismenn, héraðsstjóra og áhrifafólk sem gæti mótað stefnu Rússlands eftir að Vladimír Pútín lætur af völdum.
Rétt er að taka fram strax að þetta er blaðaumfjöllun byggð á ónafngreindum heimildum. Og eitt skal sagt skýrt, því það er á sveimi og stenst ekki: Það liggja engin gögn fyrir um að Kína sé að velja arftaka handa Rússlandi. Það sem greinendur lýsa er áhættuvörn, ekki krýning. Að breikka tengslin svo sambandið hvíli ekki á einum manni.
En tölurnar sem fylgja umfjölluninni eru ekki umdeildar.
Árið 2013 stóð Kína undir um 10% af utanríkisviðskiptum Rússlands. Í dag er hlutfallið nálægt 40%. Á sama tíma er Rússland innan við 4% af utanríkisviðskiptum Kína.
Það er ekki bandalag jafningja. Það er ósamhverfa af þeirri stærðargráðu að hún ræður niðurstöðum. Og niðurstöðurnar sjást.
Í maí fór Pútín til Peking í ríkisheimsókn, skrifaði undir á fimmta tug samninga og framlengdi vináttusamninginn frá 2001. Það sem hann fékk ekki var samningurinn sem hann kom fyrst og fremst til að sækja: gasleiðslan Power of Siberia 2, verkefni sem Rússland þarf sárlega á að halda eftir að Evrópumarkaðurinn lokaðist. Kína setti fram verðkröfur nálægt niðurgreiddu innanlandsverði í Rússlandi. Samningurinn náðist ekki.
Á sama tímabili gaf Rússland eftir áratugalanga andstöðu við að júanið yrði meginmynt í þróunarbanka Sjanghæ-samstarfsins.
Alexander Gabuev hjá Carnegie-stofnuninni í Berlín orðaði mögulega framtíð Rússlands þannig að landið gæti orðið að risavöxnu Laos eða risavöxnu Pakistan. Ríki sem er formlega sjálfstætt en efnahagslega og tæknilega bundið einum bakhjarli.
Og svo er það landið
Það er eitt lag í viðbót á þessari sögu sem fáir hér þekkja.
Með Aigun-samningnum 1858 og Peking-samningnum 1860 lét Qing-veldið af hendi til Rússlands landsvæði upp á um 1,4 milljónir ferkílómetra, svæði sem Kínverjar kalla Ytri-Mansjúríu og nær meðal annars yfir borgina Vladivostok. Rússar lögðu kínversku örnefnin af. Kínverjar hafa ekki gleymt þessu, og kínverskir álitsgjafar hafa á síðustu árum opinberlega kallað eftir því að svæðinu verði skilað.
Á sama tíma hefur Rússland verið að opna Austurhéruðin fyrir kínversku fjármagni. Milljón hektarar af landbúnaðarlandi voru boðnir erlendum fjárfestum. Kínverskt fyrirtæki frá Harbin fékk 49 ára leigu á tæpum 67.000 hekturum árið 2017. Annað fékk um 300.000 hektara á 49 árum fyrir undir fimm dölum hektarann.
Hér þarf að fara varlega, því þetta svið er fullt af ýkjum. Kína samdi formlega um landamærin við Rússland árið 2004 og hefur opinberlega afsalað sér tilkallinu. Leigurnar eru viðskiptalegar, að mestu sojabaunarækt. Þetta eru ekki landvinningar og það á ekki að kalla þá því nafni.
En það þarf heldur ekki að taka landið ef maður á hagkerfið sem stendur á því. Það er einmitt punkturinn.
Hvers vegna þetta er ekki saga um Kína
Það væri auðvelt, og rangt, að lesa þetta sem viðvörun um Kína.
Kína er hér ekki að gera neitt sem stórveldi hafa ekki alltaf gert. Að byggja tengsl við næstu kynslóð ráðamanna í ríki sem maður á mikilla hagsmuna að gæta í er venjuleg langtímastefna. Bandaríkin hafa gert það sama í áratugi, og Evrópusambandið líka. Ef eitthvað er þá bendir þetta til þess að Kína hugsi lengra fram í tímann en flest vestræn ríki gera, og það er styrkleiki en ekki löstur.
Tölurnar á bak við þann styrk eru þess virði að þekkja. Kína er með um 28 til 30% af framleiðsluvirði heimsins, á móti um 17% hjá Bandaríkjunum og um 15% hjá Evrópusambandinu. Raforkunotkun Kína fór yfir tíu billjónir kílóvattstunda árið 2025, meira en tvöfalt á við Bandaríkin og meira en Evrópusambandið, Rússland, Indland og Japan samanlagt. Á einu ári bætti Kína við sig raforkuframleiðslu á stærð við allt raforkukerfi Þýskalands, og nánast öll aukningin kom úr sól og vindi.
Þetta er raunveruleikinn sem Evrópa starfar í. Hann er ekki hótun. Hann er samhengi.
Lærdómurinn liggur því ekki í hegðun Kína. Hann liggur í stöðu Rússlands.
Hvernig fullveldi tapast
Því hér er það sem raunverulega gerðist. Rússland tapaði ekki sjálfstæði sínu í orrustu. Það glataði því smám saman, með ákvörðunum sem hver um sig virtist rökrétt á sínum tíma. Að treysta á einn kaupanda að orkunni. Að byggja á tækni sem einhver annar átti. Að láta einn viðskiptaaðila verða að fjörutíu prósentum af utanríkisviðskiptum sínum.
Ekkert af þessu var uppgjöf. Samanlagt var það samt.
Og hér er atriðið sem skiptir okkur máli: Rússland samdi eitt. Það var stórveldi sem taldi sig nógu stórt til að þurfa ekki bandamenn, og komst að því á versta tíma að það var það ekki.
Íslenska útgáfan af sömu spurningu
Ísland er ekki Rússland og lendir aldrei í sambærilegri stöðu. En lögmálið er óháð stærð: sá sem á ekki innviðina sem samfélag hans byggir á ræður ekki skilmálunum þegar á reynir.
Við sjáum þetta þegar í tækninni, á því sviði sem ég starfa á daglega. Gögn íslenskra fyrirtækja, stofnana og heilbrigðiskerfis liggja í vaxandi mæli í gervigreindarþjónustum og skýjum sem lúta erlendri lögsögu. Það er ekki vandamál á góðum degi. Það verður vandamál þann dag sem hagsmunir stangast á, þegar reglur breytast í öðru landi, eða þegar aðgangur að tækni verður skiptimynt í deilu sem við eigum enga aðild að. Ég veit það af eigin raun.
Þann 29. ágúst göngum við til þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort hefja eigi aðildarviðræður við Evrópusambandið að nýju. Hún er ráðgefandi og hún snýst um viðræður, ekki aðild. Ég ætla ekki að ýkja það sem í húfi er, því sá sem ýkir tapar trausti.
Ég ætla heldur ekki að láta sem valið sé einfalt. Sterkustu mótrökin eru raunveruleg: Aðild felur í sér valdaframsal, meðal annars í sjávarútvegi þar sem sameiginlegt fyrirsvar út á við var erfiðasti ásteytingarsteinninn í fyrri viðræðum. Það er ekki hégómamál og á ekki að afgreiðast sem slíkt.
En spurningin sem ég vil að fólk spyrji sig er þessi: Þegar Evrópusambandið setur reglur um gervigreind, gagnavernd og stafræna innviði, sem það gerir nú þegar og mun gera í vaxandi mæli, viljum við þá sitja við borðið eða frammi á gangi? Við tökum við um tveimur þriðju af regluverkinu í dag án þess að greiða um það atkvæði. Það er ekki fullveldi. Það er reglutaka.
Fullveldi tapast sjaldan í einu vetfangi. Það tapast í smáum ákvörðunum sem enginn tekur eftir fyrr en eftir á, og það vinnst aftur á sama hátt.
Rússland er dýrasta kennslustundin sem í boði er. Hún er ókeypis fyrir okkur.
Mín persónulega niðurstaða
Allt hér að ofan er byggt á heimildum sem hver sem er getur flett upp. Það sem hér fer á eftir er ekki það. Þetta er mitt eigið mat, og lesandinn má vega það sem slíkt.
Ég tel að tíminn sé að renna út. Takist Evrópu, með Úkraínu í broddi fylkingar, ekki að koma Rússlandi að samningaborðinu, þá verður Rússland orðið leppríki Kína innan fimm ára.
Ekki formlega. Það verður áfram fáni, forseti og sæti í öryggisráðinu. En sá sem á fjörutíu prósent af utanríkisviðskiptum þínum, ræður verðinu á orkunni þinni, á tæknina sem þú getur ekki lengur keypt annars staðar og leigir landbúnaðarland þitt til hálfrar aldar, hann þarf ekki titil til að ráða. Hann ræður hvort sem er.
Og þá er Evrópa ekki lengur með Rússland í austri. Hún er með Kína í austri, í gegnum Rússland, með sameiginlega hagsmuni sem enginn í Brussel hefur atkvæði um.
Ég vona að ég hafi rangt fyrir mér. En ég myndi ekki byggja stefnu á þeirri von, og ég myndi ekki mæta 29. ágúst án þess að hafa hugsað þetta til enda.
Höfundur er gervigreindar og framtíðarfræðingur.
