Hafi eitthvað verið ljóst fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna var það sú staðreynd að með öllu var útilokað að kjósa burt þær nýju aðstæður og ógnir, sem Ísland stendur andspænis í alþjóðlegu umhverfi viðskipta- og öryggismála rétt eins og aðrar þjóðir. Þær eru þarna enn þá.
Meirihluti þjóðarinnar hafnaði að sönnu einföldustu og skjótvirkustu leiðinni til að mæta nýjum aðstæðum. En þeim þarf að mæta hvað sem því líður.
Frjálslynd ábyrg ríkisstjórn getur því hvorki lokað augunum fyrir breyttri heimsmynd né heldur þeim efnahagslegu kerfisbreytingum, sem full aðild að Evrópusambandinu gat auðveldað okkur að leysa í samræmi við markmið stjórnarsáttmálans um umbreytingar í þágu almannahagsmuna.
Gömlu hjólförin eru helsta hættan fyrir ríkisstjórnina
Af sjálfu leiðir að kynna þarf ný ráð í utanríkismálum til að framfylgja því plani um bætta samkeppnisstöðu Íslands og aukið öryggi, sem frjálslynd ábyrg ríkisstjórn má ekki hvika frá.
Ríkisstjórnin þarf enn fremur að taka á kerfislegum brotalömum í þjóðarbúskapnum án alþjóðlegrar samvinnu. Það verður þyngri þraut en ella, en er óhjákvæmileg til þess að halda áfram umbótaplaninu.
Sjaldan hefur verið meiri þörf fyrir blöndu af borgaralegu frjálslyndi og nútíma jafnaðarstefnu í umbótastjórn eins og ríkisstjórnin hefur til þessa reynst vera.
Helsta pólitíska hættan, sem steðjar að ríkisstjórninni, er að lenda í þeim sömu hjólförum í utanríkismálum og efnahagsmálum sem gamla stjórnin sat föst í.
Leiðtogar gömlu stjórnarflokkanna á Alþingi og Miðflokksins túlka úrslit þjóðaratkvæðagreiðslunnar á þann veg að færa eigi stjórnarstefnuna í gömlu hjólförin.
Þjóðaratkvæðagreiðslan laut bara ekki að þeirri óábyrgu óskhyggju og kjósendur höfnuðu henni reyndar í síðustu þingkosningum.
Ógnir í utanríkismálum sem ekki voru kosnar í burtu
Horfast þarf í augu við að í utanríkismálum er búið að loka auðveldustu leiðinni til að mæta þrenns konar nýjum ógnum, sem ekki var unnt að kjósa í burtu og eru því enn til staðar:
- Í fyrsta lagi er augljóst að umbreytingin frá alþjóðlegum leikreglum um fríverslun í heimstollastríð viðskiptahindrana gerir það að verkum að of áhættusamt er fyrir Ísland að standa utan tollabandalags.
- Í öðru lagi þurfum við dýpra og virkara samstarf við aðrar þjóðir vegna fjölþáttaógna, sem varnarsamningurinn tekur ekki til og NATO hefur að hluta fært yfir á Evrópusambandið.
- Í þriðja lagi væri það hámarks óvarkárni að gefa sér að Ísland sé í grundvallaratriðum öðru vísi sett gagnvart Bandaríkjunum en Kanada og ríkjasamband Danmerkur og Grænlands.
Þetta er veruleiki sem engin afneitun getur heldur breytt. Hvað er þá til ráða?
Þjóðin á rétt á upplýsingum um öll samskipti við Bandaríkin
Ríkisstjórnin ætti nú þegar að upplýsa þjóðina um öll helstu efnisatriði í samskiptum hennar og fyrri ríkisstjórnar við ríkisstjórn Bandaríkjanna frá nóvember 2024 þegar núverandi forseti var kjörinn.
Þetta er óhjákvæmilegt til þess að þjóðin geti tekið afstöðu til raunverulegrar stöðu landsins.
Enn fremur þarf ríkisstjórnin að upplýsa um samtöl atvinnulífsins við ótilgreinda bandaríska aðila með áheyrn fulltrúa stjórnvalda, sem greint hefur verið frá án þess að nefna efnislegt innihald þeirra.
Í framhaldi af þeim samtölum hafa Samtök iðnaðarins ítrekað lagt áherslu á að blanda saman samningum um orkusölu og tolla. Án frekari skýringa virkar sú krafa eins og versla eigi með fullveldi í orkumálum fyrir tolla.
Þær grunsemdir verður að afgreiða út af borðinu áður en lengra er haldið.
Samflot með Kanada um þéttara samstarf við Evrópusambandið og önnur fríverslunarlönd
Evrópusambandið er eini samstarfsvettvangur þjóða í dag um frjáls heimsviðskipti, sem getur staðið jafnfætis alræðisstjórn Kína og Bandaríkjunum í viðskiptahindrana- og ofurtollastríði þeirra með fullkomnu virðingarleysi fyrir fullveldi þeirra landa, sem þau eiga samskipti við.
Kanada hefur frá því á Davos ráðstefnunni fyrr á þessu ári verið í forystu fyrir þeirri hugmynd að meðalstór og lítil ríki utan Evrópusambandsins stefni að enn sterkara viðskipta- og efnahagssamstarfi við aðildarríki þess til að verja fríverslunarstefnuna gegn þeim nýju alvarlegu ógnum, sem að henni steðja.
Í því ljósi ætti utanríkisráðherra að bregðast skjótt við og óska eftir að Ísland geti orðið virkur þátttakandi í þeirri þróun og lagt sitt af mörkum til að flýta henni í þágu íslenskra hagsmuna.
Þetta er seinvirkari leið en full aðild að Evrópusambandinu og ekki eins örugg fyrir Ísland. En eins og málum er komið eina leiðin. Athyglisvert er að fyrrum forsætisráðherra og fulltrúi Framsóknar í utanríkisnefnd hefur nefnt að nú sé rétt að snúa sér að Kanada.
Ríkisstjórnin má því ekki draga að leggja línur í þessu efni. Stefna Miðflokks og Sjálfstæðisflokks að bíða og sjá til er fullkomlega óábyrg við ríkjandi aðstæður. Engin leið er að gagnálykta á þann veg að niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar hafi verið stuðningur við þá leið.
Til þess að sýna traust á EES-samningnum verður Alþingi síðan að samþykkja bókun 35 fyrir árslok.
Hefja þarf afnám verðtryggingar á leigumarkaði strax
Þegar möguleiki á upptöku evru er úr sögunni verður Seðlabankinn að byrja á því að upplýsa þjóðina um að litlar líkur eru á að stýrivextir getir farið niður fyrir 5,5 til 6% þótt verðbólga fari niður í 2,5% markmiðið.
Bankinn getur ekki lengur farið eins og köttur í kringum heitan graut varðandi þessa ríkjandi óvissu um viðvarandi eða eilífa þörf á 3% raunvöxtum til að halda uppi gengi krónunnar.
Ríkisstjórnin hefur þegar boðað áfangaskipt afnám verðtryggingar. Það hefði verið gott plan fram að upptöku evru. Nú er sá möguleiki úr sögunni. Ástæða er því til að hrinda því plani í framkvæmd hraðar en til stóð.
Frá sjónarmiði almannahagsmuna er brýnast að afnema verðtryggingu í húsaleigusamningum við einstaklinga og fyrirtæki, sem velta henni sjálfvirkt beint út í verðlagið. Þetta þarf að gerast fyrir áramót. Einmitt þarna liggur ein helsta uppspretta innlendrar verðbólgu. Á skal að ósi stemma.
Ekki má hvika frá breyttri ríkisfjármálastefnu
Mikilvægt er svo að ríkisstjórnin hviki ekki frá þeirri stefnubreytingu í ríkisfjármálum að setja hallalaus fjárlög ofar öðrum markmiðum.
Þá þarf hún að standa fast við þá stefnubreytingu, sem hún hefur þegar kynnt, að koma ekki að lausn kjarasamninga með „pissa í skóinn sinn“ aðferðinni eins og fyrri ríkisstjórn. Þensluáhrif þeirrar aðferðar eru enn hluti af verðbólguvandanum.
Svo er það veruleikaflótti að skattgreiðendur geti niðurgreitt verðbólguáhrif af stríðsrekstri Bandaríkjanna. Tilraun ríkisstjórnarinnar til þess fyrr á árinu var í anda gömlu ríkisstjórnarinnar. Biðleikir af því tagi þjóna engum tilgangi, ef ná á varanlegum og raunverulegum árangri.
Tillögur Sjálfstæðisflokksins eru mesta ógnin við stöðugleikamarkmiðið
Mesta ógnin við stöðugleika í þjóðarbúskapnum eru tillögur flokksráðs Sjálfstæðisflokksins frá því í vor sem leið um 160 milljarða króna niðurskurð á velferðarkerfinu og 140 milljarða króna skattalækkanir.
Þær minna helst á ríkisfjármálastefnu Liz Truss í Bretlandi sem entist í rúman mánuð með skelfilegum afleiðingum.
Ríkisstjórnin getur ekki lengur látið eins og þessar tillögur séu ekki uppi á borðinu og verður að tala gegn þeim af fullri hörku í þágu almannahagsmuna. Ella er hætta á að margir kaupi þær eins og skrökvísi nei-hreyfingarinnar.
Stjórnarskrárbreyting um vernd almannahagsmuna í auðlindamálum
Í auðlindamálum þarf ríkisstjórnin að taka strax af skarið um að fyrir næstu kosningar verði lagðar fram tillögur um breytingar á stjórnarskrá, sem tryggi sameign þjóðarinnar á auðlindum með tímabundnum nýtingarrétti, hvort heldur um er að ræða orkuvinnslu eða fiskveiðar.
Slík breyting í þágu almannahagsmuna þarfnast endurstaðfestingar á nýju kjörtímabili. Þar af leiðandi gæti hún orðið helsta átakamál þeirra kosninga haldi stjórnarandstöðuflokkarnir áfram að verja hagsmuni hinna fáu gegn hagsmunum fjöldans.
Einnig er brýnt að draga ekki lengur að setja reglur um hlutfallslega hámarkseign á jarðnæði og bújörðum með svipuðum hætti og gildir um hlutfallslegar hámarks aflaheimildir í sjávarútvegi. Slíkar reglur eiga að gilda jafnt fyrir Íslendinga sem útlendinga.
Stórefling Samkeppniseftirlitsins
Það var óumdeilanleg niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar að við yrðum sjálf, án alþjóðlegrar samvinnu, að glíma við þá kröfu almennings að hemja verðhækkanir á vörum og þjónustu.
Í því skyni þarf fyrir áramót að stórefla Samkeppniseftirlitið til þess að girða fyrir að fyrirtæki velti sjálfvirkt út í verðlagið launaskriði, sem þau ákveða einhliða utan kjarasamninga, eins og of lengi hefur viðgengist.
Þá sjálfvirku verðbólguvél þarf að stöðva umsvifalaust. Hundrað milljónir króna í þeim tilgangi gætu sparað neytendum margfalda þá upphæð.
Slíkum þensluhvetjandi ákvörðunum atvinnufyrirtækjanna ber eigendum þeirra að axla ábyrgð á en ekki neytendum. Það er grundvallarhugmyndafræði í ábyrgum kapítalisma. Annars heldur ábyrgðarleysið áfram.
Atvinnufyrirtækin bera sjálf ábyrgð á að hafa veikt samkeppnisstöðu landsins með launaskriði. Þau þurfa að vinna úr þeim ákvörðunum sjálf. Það er hvorki á ábyrgð skattgreiðenda né neytenda.
Lækkun matvælaverðs
Jafnframt þarf að viðurkenna þá grundvallarreglu að virkar samkeppnisreglur eru forsenda frjálsrar verðlagningar. Því þarf tafarlaust að ákveða opinbera verðlagningu í þeim afmörkuðu tilvikum þar sem fyrri ríkisstjórn tók samkeppnisreglur úr sambandi, ef þeim ákvörðunum verður ekki snúið við.
Virkasta leiðin til að lækka matvælaverð er afnám tolla á þeim matvælum, sem enn njóta verndar. Það er rétt hjá stjórnarandstöðuflokkunum að til þess þarf ekki aðild að Evrópusambandinu.
Með hagsmuni bænda í huga þyrfti þó að gera það í áföngum. En rétt er að kortleggja þá vegferð strax. Eðlilegt væri að skoða hvort ekki mætti létta bændum róðurinn á aðlögunartímanum með sérstöku tímabundnu gjaldi á nýtingu auðlinda í þjóðareign.
Í slíkri aðgerð felast einfaldlega slétt skipti í skattamálum. Tollverndin er skattur á neytendur. Skattbyrði, sem nú hvílir á þeim, er flutt yfir á hina, sem njóta hagstæðara vaxtaumhverfis.
Þetta væri því líka veigamikið jafnréttismál. Eða réttara sagt: Blanda af borgaralegu frjálslyndi og jafnaðarhugsjón.
