Á dögunum kom út bókin Den usynlige ånd eftir Alex Vanopslagh, formann Liberal Alliance í Danmörku. Stefna þess flokks er skilgreind sem „klassískt frjálslynd“. Flokkurinn var stofnaður fyrir átján árum og á nú fimmtán þingmenn á Þjóðþinginu. Á dögunum birtist viðtal við Vanopslagh í Berlingske þar sem fram kemur að hann vilji færa flokkinn nær íhaldssamari og borgaralegri hugmyndafræði en áður.
Vanopslagh er ungur að árum, fæddur 1991. Þegar hann skaust upp á stjörnuhiminn danskra stjórnmála fyrir nokkrum árum talaði hann eins og mörgum frjálshyggjumönnum er tamt: lausnarorðið væri meira frelsi á öllum sviðum og vísaði óspart í hagtölur — enda efnahagsmálin nær eingöngu lögð til grundvallar vestrænum stjórnmálum seinni ára. Í bókinni kveður aftur á móti við dýpri hugmyndafræðilegan hljóm. Titillinn, Den usynlige ånd, gefur tóninn — hin „ósýnilega hönd“ veiti ekki næga hugmyndafræðilega festu, meira þurfi til.
Blaðamaður Berlingske orðar það svo að með bókinni sé formaðurinn að marka flokki sínum einbeittari íhaldsstefnu og flokkurinn hafi nú slitið barnsskónum. Í stað þess að einblína á frelsið sem allsherjarlausnarorð, eins og hættir til með unggæðingslega frjálshyggjumenn, horfir Vanopslagh nú til anda, siðferðis, menntunar, menningar og hefða, sögunnar, fjölskyldunnar og þess sem kallað er „danskhed“ og við gætum þýtt sem danskur hugsunarháttur, menning og framkoma. Hann segir fjórar megindyggðir hafa einkennt danska þjóðfélagsþróun frá því á nítjándu öld og þær séu ábyrgð, framtakssemi, menntun og náungakærleikur.
Vanopslagh talar fyrir afturhvarfi til klassískra gilda og hefða. Hann harmar að morgunbæn og morgunsöng hafi verið útrýmt úr skólum. Í samtímanum sé ættjarðarást álitin háskaleg og margir amist við eflingu þjóðmenningar. Hér þurfi að spyrna við fótum. Auka þurfi þekkingu á kristindómnum og Vanopslagh segir að „det dannede, meningsfulde liv skal genskabes i det borgerligt-liberale menneskesyn“.
Borgaraleg öfl sameinist um grunngildi
Kjósendur urðu varir við breyttar áherslur Liberal Alliance fyrir skemmstu þegar flokkurinn lagði til að könnuð yrðu viðhorf og gildi innflytjenda áður en þeim yrði veittur danskur ríkisborgararéttur. Enn og aftur eru það innflytjendamálin sem valda straumhvörfum í stjórnmálum. Sumum þóttu þessar áherslur þó ekki til marks um frjálslyndi en þá komum við að þessu hugtaki — að vera liberal eða frjálslyndur. Til skamms tíma var það svo hér á landi að nálega allir kjörnir fulltrúar hefðu skilgreint sig frjálslynda sem sýnir okkur hversu útjaskað hugtakið er orðið og hversu illa það á við um hina klassísku frjálslyndisstefnu. Vanopslagh vill ekki gefast upp á frjálslyndinu og vísar til Grundtvigs, áhrifamesta hugsuðar Dana: frelsi sínu skyldu menn beita til að axla samfélagslega ábyrgð.
Bertel Haarder skrifar formála að bók Vanopslagh, en hann var um árabil þingmaður fyrir Venstre og menntamálaráðherra 1982–1993 og 2005–2019 og loks menningar- og kirkjumálaráðherra 2015–2016. Haarder er mörgum Íslendingum að góðu kunnur en hann hefur í tvígang verið forseti Norðurlandaráðs. Haarder segir þá Vanopslagh báða hafa farið frá því að vera að vera „frigørelsesliberale“ yfir í að vera „klassisk liberale“ og það sé andinn, menningin, tungan, sagan og þjóðin sem beri frelsið uppi. Haarder veltir því líka upp hvort ekki sé rétt að sameina pólitísk öfl um ný grunngildi.
Frjálslynd borgaraleg öfl mótuðu samfélagið
Vanopslagh telur brýnt að koma böndum á hömlulausan vöxt hins opinbera. Ljóst sé að borgararnir og samtök þeirra geti leyst miklu stærri verkefni en þeir gera nú. Allt frá því á sjötta áratugnum hafi borgarlegu öflin skort skýra framtíðarsýn fyrir Danmörku. Sósíaldemókratar hafi tekið hugmyndafræðilega forystu í þjóðfélaginu en menn skyldu vera minnugir þess að það voru frjálslyndu borgaralegu öflin sem höfðu mest áhrif á þróun dansks samfélags allt frá því á nítjándu öld. Frjáls samtök borgaranna hafi lyft grettistaki í menningarefnum og við uppbyggingu menntunar og heilbrigðisþjónustu — löngu áður en sósíaldemókratar og samtök launþega urðu hreyfiafl í samfélaginu.
Vanopslagh dregur þó enga fjöður yfir það að menn hafi ekki notið félagslegra réttinda í gamla kerfinu en á okkar dögum hafi þó alltof langt verið gengið í að svipta borgarana ábyrgð á grundvallarverkefnum þjóðfélagsins með því að fela það köldu, ríkisreknu skrifræðisbákni. Hann vonar að bókin geti orðið til að auka vitund manna um þann mikla kraft sem býr í fólkinu sjálfu — hægt sé að leysa vandamál þjóðlífsins án þess að til þurfi að koma pólitískar áætlanir frá Kristjánsborgarhöll.
Dýpri hugmyndafræði
Ég fæ ekki betur séð en Vanopslagh sé innblásinn af bók blaðamannsins Anders Krab-Johansen, Fri os fra den værdiløse borgerlighed, sem ég hef áður fjallað um hér á þessum vettvangi, en Krab-Johansen rekur í þeirri bók hvernig frjálsum samtökum borgaranna hefur hnignað stórum í Danmörku. Fyrir ekki svo löngu hafi Danmörk verið réttnefnd „foreningsland“ og lýðræðið í landinu byggst á „det folkelige liv og det frie ord“. Í samtímanum sé öll áherslan á velferðarríkið sem sé miðstýrt frá Kristjánsborgarhöll; hið opinbera hafi tekið að sér flest öll þau verkefni sem umfangsmikil félagasamtök höfðu áður með höndum. Í stað þess að frjáls samtök borgaranna leysi margþætt viðfangsefni samfélagsins beini borgararnir kröfugerð sinni að ríki og bæjarfélögum.
Skrif formanns Liberal Alliance minna og á boðskap danska sagnfræðingsins Christian Egander Skov en sl. vor kom út bók hans Folkeligt skal alt nu være — et forsvar for vores folkestyre. Skov heldur því fram að samþjöppun valds og hnattvæðing hafi veikt lýðræðislegar grunnstoðir vestrænna samfélaga. Lausnarorðið sé ný þjóðernisleg vakning. Og líkt og Vanopslagh leitar Skov til Grundtvigs: „Folk! hvad er vel folk i grunden?“ Hann svarar spurningunni svo að einkenni þjóðar séu tungumálið, menningin, hugarfarið og sagan — þetta sé „andinn“.
Hér birtist okkur gott fordæmi fyrir ráðvillta íslenska stjórnmálamenn hægra megin við miðju, hvar í flokki sem þeir leynast. Pólitísk undirstaða getur ekki byggst á hagtölum einum saman. Finna þarf dýpri hugmyndafræðilegan kjarna í menningu þjóðarinnar sjálfrar sem og samvestrænum arfi, kristindómnum og hinni grísk-rómversku arfleifð.
