Á lýðveldistímanum hafa allar ákvarðanir um aðild Íslands að alþjóðlegu samstarfi byggst á tveimur megin stoðum: Annars vegar skýrri hugmyndafræði og hins vegar mati á efnahagslegum hagsmunum og öryggishagsmunum.
Nú stígur fyrrum forseti Íslands Ólafur Ragnar Grímsson fram og segir að fulla aðild að Evrópusambandinu eigi aðeins að skoða út frá mati á raundæmum. Í hlaðvarpinu Chess After Dark tilgreindi hann fyrir tveimur vikum sjö raundæmi af tíu, sem hann sagðist hafa undirbúið sig með.
Um leið skopast hann að þeim, sem áfram vilja leggja vestræn gildi og hugmyndafræði um lýðræði, fullveldi og frjáls viðskipti til grundvallar þeirri ákvörðun. Tal um slíka hugmyndafræði kallar hann froðu.
Að yfirgefa vestræn gildi er stefnubreyting í utanríkismálum
Boðskapur af þessu tagi rímar vel við röksemdafærslu stjórnarandstöðuflokkanna. Hitt er er alvarlegra umhugsunarefni að í þessu felst grundvallar breyting á utanríkisstefnunni.
Við tölum gjarnan um vestræn gildi þegar við vísum til þessarar hugmyndafræði. Þau eru rækilega skrifuð inn í stofnsáttmála Atlantshafsbandalagsins og Evrópusambandsins. Af sjálfu leiðir að ekkert ríki á erindi í þessi samtök nema í þeim tilgangi að standa vörð um hugmyndafræði vestrænna gilda.
Bandaríkin hafa nú sett þessi gildi til hliðar um leið og þau beita hernaðarlegum og efnahagslegum yfirburðum sínum til þess að þvinga fram tollmúrastefnu í heimsviðskiptunum. Þar á meðal gegn Íslandi.
Það sem fyrrum forseti lýðveldisins og stjórnarandstöðuflokkarnir boða nú er að Ísland eigi fremur að halla sér þangað en að vestrænum gildum Evrópuþjóða um lýðræði og viðskiptafrelsi.
En skoðum nánar raundæmin sem víkja eiga áttatíu ára hugmyndafræðilegum grundvelli utanríkisstefnunnar til hliðar.
Fyrsta raundæmi
Fyrrum forseti segir að ekkert grannríki Íslands eigi aðild að Evrópusambandinu og tiltekur: Grænland, Færeyjar, Noreg og Bretland. Þess vegna eigi Ísland heldur ekki heima þar.
Athyglisvert er að hann nefnir ekki Írland þótt Dublin liggi nær Reykjavík en bæði Ósló og London.
Inn í þetta raundæmi vantar svo að Grænland og Færeyjar eru með gjaldmiðil sem er fast tengdur evru á grundvelli samkomulags Dana við Evrópusambandið. Í Færeyjum hefur þess vegna verið kraftmeiri hagvöxtur og betri stöðugleiki en á Íslandi.
Hér vantar líka inn í raundæmið að Bandaríkin bökkuðu með sérstakar tollaþvinganir til þess að brjóta niður sameiginlegt fullveldi Danmerkur og Grænlands vegna þess að Evrópusambandið sem heild hótaði að láta hart mæta hörðu.
Þá vantar inn í raunmyndina að efnahagslegur árangur Íslands og Noregs hefur í meir en þrjá áratugi byggst fyrst og fremst á aðild að regluverki Evrópusambandsins um innri markaðinn, sem er um þrír fjórðu hlutar af starfsemi þess.
Loks vantar inn í raundæmið að atvinnulífið bæði í Noregi og Bretland þrýstir nú stíft á um að löndin fái aðild að tollabandalagi Evrópusambandsins. Í heimstollastríði sé of áhættusamt að standa utan þess.
Annað raundæmi
Ekkert Norðurlanda, nema Finnland, er með evru og evrutenging dönsku krónunnar er aukaatriði.
Hér vantar inn í raundæmið að mestur hagvöxtur í grannríkjum okkar hefur verið á Írlandi, sem notar evru. Eftir hrunið kom útflutningshagvöxtur fyrr fram á Írlandi með evru en á Íslandi með krónu.
Inn í raundæmið vantar líka að evru tenging dönsku krónunnar er ekki meira auka atriði en svo að áhlaup alþjóðlegra gjaldmiðlabraskara árið 2015 leiddi til þess að jafnvel svissneski frankinn lét undan en danska krónan stóð það af sér vegna tengingarinnar við evruna og gjaldmiðils samstarfsins við Evrópusambandið.
Þá vantar alfarið inn í raundæmið að allar útflutningsgreinar, sjávarútvegsfyrirtæki, stóriðjufyrirtæki og stærstu fyrirtæki í ferðaþjónustu á Íslandi lúta vaxtaákvörðunum í Frankfurt og Washington. Útflutningsfyrirtækin eru þannig óháð vaxtaákvörðunum í Reykjavík.
Samkeppnishæfni þessara fyrirtækja með 40 til 50% þjóðarframleiðslunnar liggur einmitt í þessu. Með reykvískum vöxtum væru þau eftirbátar í samkeppninni.
Þriðja raundæmi
Innan Evrópusambandsins er einna mestur hagvöxtur í Póllandi, sem ekki er með evru, og svo í Tékklandi.
Í þessu raundæmi þarf að hafa í huga að góður hagvöxtur í þessum tveimur löndum byggist nær alfarið á Evrópusambandsaðild þeirra. Nýjar rannsóknir sýna að þjóðarframleiðsla Póllands er nú 42% meiri en ella vegna aðildar að Evrópusambandinu.
Inn í raundæmið vantar svo að horft sé til þess að bæði ríkin þurfa nú sérstaka lánaaðstoð til uppbyggingar á sterkari vörnum af því að þau hafa ekki efni á að greiða innlenda vexti.
Enn fremur er í þessu raundæmi horft fram hjá því að 7% ríkissjóðshalla Póllands má að hluta rekja beint til miklu hærra vaxta en á evrusvæðinu. Þessa hlið raundæmisins þekkja íslenskir fjármálaráðherrar vel.
Fjórða raundæmi
Þrjú Evrópuríki, Ísland, Noregur og Sviss, skara fram úr án þess að vera í Evrópusambandinu og utan evrusvæðisins. Það sýnir að ekkert samhengi er milli evru og lífskjara.
Inn í þessa mynd vantar að Noregur og Ísland eru að þremur fjórðu hlutum aðilar að regluverki Evrópusambandsins í gegnum EES og Sviss í gegnum marga flókna sérsamninga.
Þá vantar inn í myndina að svissneski frankinn nýtur mikillar sérstöðu í heimsviðskiptum. Noregur er olíuríki. Og allar útflutningsgreinar á Íslandi þrífast í erlendu vaxtaumhverfi, mest í evrum. Í reykvísku vaxtaumhverfi gæti ríkissjóður jafnvel þurft að styrkja þessar greinar til að tryggja sömu samkeppnisstöðu.
Svo þarf ekki að fara lengra en til Írlands og Lúxemborgar til að finna sambærilegan hagvöxt á evrusvæðinu og í þessum tilgreindu ríkjum.
Fimmta raundæmi
Hrunið. Grikkland fékk ekki að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um að borga ekki ríkisskuldir. Ísland reis hraðast eftir hrun.
Inn í þetta raundæmi vantar að skuldavandi Grikkja var fyrst og fremst vegna ríkisskulda. Okkar vandi var gjaldeyriskreppa vegna skulda einkaaðila.
Engin þjóð hefur afskrifað eigin skuldir með þjóðaratkvæðagreiðslu. Það gerist bara með samningum. Þrotabú Landsbankans og tryggingasjóður innistæðueigenda greiddu alla Icesave-skuldina með vöxtum og áföllnum kostnaði. Þjóðarbúið losnaði ekki við eina krónu af þessum skuldum.
Evrópureglurnar voru varnarvirki Íslands. Á grundvelli þeirra vann Ísland Icesave málið fyrir EFTA-dómstólnum. Ef Bretar og Hollendingar hefðu ekki verið bundnir af þessum sameiginlegur reglum hefðu þeir getað beitt efnahagslegum yfirburðum í samskiptum við okkur eins og Bandaríkin gera í dag vítt og breitt og meðal annars gegn Íslandi. Þetta dæmi sýnir því glöggt það öryggi, sem felst í aðild Íslands að alþjóðlegu regluverki.
Skuldir ríkissjóðs Grikklands voru hlutfallslega helmingi hærri en skuldir ríkissjóðs Íslands. Samt greiddi Grikkland helmingi lægra hlutfall en Ísland í vexti af því að það var í evrunni.
Rétt raunmynd er líka sú að útflutningur tók hraðar við sér eftir hrun á Írlandi en á Íslandi. Nú sautján árum seinna er hagvöxtur í Grikklandi svo umtalsvert meiri en á Íslandi.
Í þessari raunmynd verður enn fremur að hafa hugfast að í hruninu urðum við að semja um aðstoð við Alþjóða gjaldeyrissjóðinn með því að fórna í raun fullveldi okkar í ríkisfjármálum og peningamálum frá 2008 til 2011. Það var forsenda þess að við réttum úr kútnum.
Sjötta raundæmi
Evrópusambandið er ekki það sama nú og það var 2009 þegar við sóttum um aðild.
Inn í þessa raunmynd vantar bara þetta: Engar breytingar hafa verið gerðar á sáttmálum sambandsins á þessum tíma.
Sambandið hefur aftur á móti lagað sig að breyttum aðstæðum og nýjum viðfangsefnum. Án þess væri það staðnað og gæti ekki unnið að sömu markmiðum og áður. Einmitt af þessum sökum er full aðild eftirsóknarverð.
Sjöunda raundæmi
Öryggis og varnarmál léku ekkert hlutverk í umsókninni 2009 og ættu því ekki að gera það nú.
Inn í þetta raundæmi vantar að taka tillit til grundvallarbreytinga í þessum efnum.
Þannig eru fjölþáttaógnir nýtt raundæmi. Evrópusambandið hefur í samstarfi við NATO tekið forystu á því sviði. Utan við Evrópusambandið er Ísland því of berskjaldað gagnvart ógnum af þessu tagi. Varnarsamningurinn tekur ekki til þessara nýju ógna.
Að kröfu Bandaríkjanna eru Evrópuríki að auka varnarviðbúnað sinn bæði innan NATO og Evrópusambandsins. Augljóst er að Ísland dregst aftur úr á þessu sviði bregðist það ekki eins við með fullri þátttöku í báðum samtökunum.
Tvær grannþjóðir, Danir og Kanadamenn, hafa efnt til heræfinga vegna hættu á valdbeitingu af hálfu Bandaríkjanna. Þetta er nýtt raundæmi. Samstaða Evrópusambandsins með Dönum réði úrslitum um að Bandaríkin féllust á að fara samningaleiðina í stað efnahagslegrar valdbeitingar.
Fyrrum forseti segir þær viðræður ganga vel. Fyrr í vikunni var greint frá því að Bandaríkin vildu fá fullveldisyfirráð yfir afmörkuðum landsvæðum og að Grænland þyrfti að fá samþykki þeirra við öllum ákvörðunum í utanríkismálum. Það þýðir að Grænland yrði svipt möguleikanum á að verða fullvalda ríki.
Kannski endurspeglar ánægja fyrrum forseta með þessa stöðu í samningaviðræðunum hvers vegna hann vill ekki blanda hugmyndafræði um vestræn gildi, frelsi, lýðræði og frjáls viðskipti inn í ákvarðanir um stöðu Íslands í alþjóðasamfélaginu og líkir slíkum málflutningi við froðu.
Fölsk raundæmi þjóna ekki íslenskum hagsmunum
Niðurstaðan er þessi:
Fyrrum forseti Íslands skoðar sjö raundæmi með því að hafa asklok fyrir himin. Þegar asklokinu er lyft og raundæmin skoðuð í heild virka þau sem sterkur rökstuðningur fyrir fullri Evrópusambandsaðild.
Enn fremur hefur ekkert það gerst sem réttlætir að kippa þeim megin stoðum undan utanríkisstefnunni sem felast í hugmyndafræði vestrænna gilda, sem snýst um lýðræði og frjáls viðskipti.
Hér eftir sem hingað til verðum við að byggja utanríkisstefnuna á skýrri hugmyndafræði og köldu mati á heildarhagsmunum þjóðarbúsins. Fölsk raundæmi þjóna ekki íslenskum hagsmunum.
