Hinn 24. janúar 2024 var stytta af einum dáðasta Íslendingi síðustu aldar felld af stalli sínum á horni Lækjargötu og Amtmannsstígs þar sem hún hafði staðið frá árinu 1955. Aðdragandi málsins er flestum í fersku minni — fjaðrafokið sem varð í kjölfar útkomu ævisögu séra Friðriks Friðrikssonar eftir Guðmund Magnússon sagnfræðing. Þar birtist frásögn sem eignuð er ónafngreindum heimildarmanni sem Guðmundur kallar „Kristin“. Samkvæmt frásögninni sem ekki er nákvæm á séra Friðrik að hafa leitað á viðkomandi þegar hann var ungur að árum en séra Friðrik var á þeim tíma orðinn háaldraður og líklega alblindur. Þessi frásögn stendur ein og sér og var notuð sem aðalefni kynningar á bókinni í bókmenntaþættinum Kiljunni í Ríkissjónvarpinu.
Í sagnfræðideild Háskóla Íslands var okkur kennt að setja ekki á blað viðkvæm atriði nema hafa að minnsta kosti tvær óháðar og áreiðanlegar heimildir. Birtingar umræddrar sögu einnar og sér má því teljast varasöm fræðilega þó svo að slegnir séu varnaglar. En í bók Guðmundar er líka ýjað að ýmsu tengdum meintum löngunum Friðriks til drengja, jafnvel án þess að nokkurt tilefni sé til slíkra vangaveltna. Guðmundur dregur til að mynda víðtækar ályktanir af innilegu og ástríku tali í bréfum séra Friðriks. Þetta efni hefur allnokkuð verið rannsakað hérlendis. Meðal annars hefur Sigrún Sigurðardóttir sagnfræðingur skrifað um rómantíska vináttu karla á nítjándu öld. Hún segir vináttusambönd karlmanna á þeim tíma hafi meira að segja ekki einasta falið í sér kærleiksrík orð í bréfum heldur líka daður og kjass sem enginn hafi séð neitt athugavert við.
Í áðurnefndum Kiljuþætti spyr Egill Helgason sjónvarpsmaður Guðmund um Olfert Ricard, einn helsta forystumann KFUM í Danmörku um aldamótin 1900 og náinn vin séra Friðriks. Egill orðaði það svo í spurningunni að Ricard hefði verið „tekinn niður af stalli sínum“. Guðmundur svarar:
„… já, það má kannski segja það. Danir, það má segja að ég geri það á róttækari hátt heldur en er búið að gera í Danmörku þó að hans nafn hafi svolítið dalað í Danmörku á undanförnum áratugum, en það kemur auðvitað í ljós að hann er … hans áhugi beinist mikið að unglingsstrákum og mörgum finnst þetta svolítið óþægilegt hvað áhuginn er mikill og danskur prestur fullyrðir við mig að hann hafi heimildir fyrir því að hann hafi misnotað unga pilta.“
Brjóstmynd Ricards stendur enn við Garnisonkirkju í Kaupmannahöfn og ekki að sjá að ásakanir viðlíka þeim sem þarna eru nefndar hafi komið upp í danskri umræðu. Ekki er skrýtið að „nafn“ Ricards „hafi svolítið dalað“ enda hefur hann legið í gröf sinni í 97 ár. Heimild Guðmundar um að Ricard hafi misnotað unga pilta eru orð eins ónafngreinds dansks heimildarmanns.
Málið rataði inn í sali Ráðhússins og svo fór að borgarráð tók þá ákvörðun á fundi sínum hinn 23. nóvember 2023 að fjarlægja minnismerkið um séra Friðrik sem staðið hafði á horni Lækjargötu og Amtmannsstígs frá árinu 1955. Þá lá ekki fyrir skýrsla sú um málið sem KFUM hafði óskað eftir og raunar hafði málið ekki fengið neina yfirvegaða umfjöllun. Stjórnmálamennirnir í borgarstjórn Reykjavíkur hröpuðu allir að einföldustu ákvörðuninni sem ætla mætti að gleddi lýðinn. Ekki er það lofsverð eða ábyrg stjórnsýsla.
Einum dáðasta Íslendingi síðustu aldar hafði þar með verið steypt af stalli og hann skyndilega stimplaður kynferðisafbrotamaður. Þetta vekur upp áleitnar spurningar um hvernig rétt sé að umgangast söguna: Hversu viðamiklar og áreiðanlegar heimildir þurfi að vera svo unnt sé að fella dóma um menn og málefni? Í réttarríki gildir sú meginregla að menn teljist saklausir uns sekt er sönnuð. En hvað með látna menn? Eftir því sem lengra líður frá meintum afbrotum verður vitaskuld örðugra að færa sönnur á hvað gerst hefur. Þá er ekki heldur hægt að útiloka rangar sakargiftir líkt og dæmin sanna erlendis frá.
KFUM og KFUK, félögin sem séra Friðrik stofnaði, birtu heilsíðuauglýsingu í Morgunblaðinu 5. nóvember 2023 þar sem fram kom að þau hefðu leitað til séra Bjarna Karlssonar og Sigrúnar Júlíusdóttur félagsráðgjafa. Yrði þeim falið það hlutverk að ræða við „þolendur og vitni sem tengst gætu hugsanlegum brotum gegn kynferðismörkum barna og ungmenna af hálfu séra Friðriks Friðrikssonar“ eins og það var orðað. Athygli vekur að séra Bjarni skyldi hafa fenginn til verksins þar sem hann hafði í viðtali við Kastljós Ríkissjónvarpsins nokkrum dögum fyrr sagt umrætt mál vera „mar á þjóðarlíkamanum“ sem þyrfti að hreinsa. Erfitt er að sjá hvernig hann gat talist hlutlægur rannsakandi í ljósi þess að hann hafði haft uppi svo gildishlaðnar yfirlýsingar.
Skýrsla séra Bjarna og Sigrúnar til stjórnar KFUM og KFUK hefur ekki fengist birt opinberlega. Hún hefur þó borist ýmsum. Þar er aðeins að finna eina frásögn frá fyrstu hendi og eina frásögn eftirlifandi eiginkonu auk tveggja annarra frásagna um látna menn. Séra Bjarni ræddi við Guðmund Magnússon og bað hann að koma þeim skilaboðum til heimildarmanns síns, svonefnds „Kristins“, að þau Sigrún vildu gjarnan ná af honum tali. Maðurinn hafði ekki samband.
Af þessum takmörkuðu upplýsingum drógu Sigrún og séra Bjarni þá ályktun „að meiri líkur en minni“ væru á „að háttsemi séra Friðriks hafi í sumum tilvikum farið yfir kynferðisleg velsæmismörk gagnvart ungum drengjum og valdið þeim skaða“. Þrátt fyrir að slegnir séu varnaglar er fullyrt að nú hafi „hulunni verið svipt af óviðeigandi háttsemi séra Friðriks gagnvart ungum drengjum á síðustu öld með staðfestum dæmum“.
Í kjölfarið sendu KFUM og KFUK frá sér yfirlýsingu hinn 20. desember 2023 þar sem fram kemur „að fleiri vitnisburðir, sem væru hafnir yfir skynsamlegan vafa, sýndu að séra Friðrik Friðriksson, stofnandi félaganna, hefði áreitt drengi kynferðislega og farið yfir mörk þeirra“. Þarna er notast við lögfræðilegt orðalag, að eitthvað sé „hafið yfir skynsamlegan vafa“ en við blasir að þær frásagnir sem fyrir liggja dygðu vart til útgáfu ákæru í sakamáli hvað þá refsidóms kæmu þær fram nú enda um margt óljósar. Leiðir það meðal annars af hlutlægniskyldu ákæruvalds; sé uppi vafi í sakamáli skal hann túlkaður sakborningi í hag.
Að kvöldi 20. desember, voru Tómas Torfason, framkvæmdastjóri KFUM og KFUK, og Sigrún Júlíusdóttir, annar skýrsluhöfunda, gestir Kastljóss Ríkissjónvarpsins. Í þættinum sagði Tómas að frásögn bókar Guðmundar hafi komið stjórn félaganna „algjörlega í opna skjöldu“ og í kjölfarið orðið einhugur um það meðal stjórnarfólks að „leiða málið til lykta“. Málið verður þó trauðla „leitt til lykta“. Alltént ekki í einni sviphendingu. Sigrún fullyrti í viðtalinu að ekki færi „milli mála“ að „brotin“ hefðu verið framin. Aðspurð neitaði hún þó að tilgreina fjölda þeirra sem haft höfðu samband við þau séra Bjarna, en tók þó fram að upplýsingarnar væru „nánast alfarið ekki frá fyrstu hendi. Ekki frá þolendum heldur aðstandendum þeirra, eiginkonur og dætur sem hafa haft samband“. Samt sem áður sagði hún að „full ástæða“ væri til að ætla að „að þolendur séra Friðriks séu enn fleiri en komið hefur fram“.
Skýrsla KFUM fól ekki í sér eiginlega rannsókn heldur var sögum safnað. Framkvæmdastjóri félagsins komst engu að síður svo að orði laust fyrir jólin 2023 að skýrslan sýndi það „hafið yfir allan vafa að séra Friðrik hafi farið yfir eðlileg mörk í samskiptum við börn“ og bætti því við að ásýnd „séra Friðriks væri því sködduð“ og hygðist KFUM ekki nota nafn hans sem „vörumerki“. Orðalag framkvæmdastjóra KFUM og KFUK vekur óneitanlega athygli; séra Friðrik sé í huga stjórnar félaganna „vörumerki“ líkt og þau séu ekkert annað en framleiðendur einhvers varnings á markaði. Vitaskuld verður arfleifð af þessu tagi ekki afmáð og þær rætur sem hér um ræðir svo djúpar og margþættar að með engu móti verður jafnað við „vörumerki“; slíkt jaðrar við kjánaskap.
Frá sjónarhóli sagnfræðinnar verða ekki dregnar neinar öruggar ályktanir út frá umræddum frásögnum eingöngu. Viðmælandi Guðmundar Magnússonar hefur ekki komið fram og aðeins ein frásögn í skýrslu þeirri sem unnin var fyrir KFUM mun vera frá fyrstu hendi og aðrar þá endursagnir. Fálm og þreifingar séra Friðriks verður líka að skoða í því ljósi að hann var orðinn aldurhniginn og líklega alblindur.
Rétt væri að stjórn KFUM og KFUK gerði skýrslu séra Bjarna og Sigrúnar opinbera, legði fram öll gögn málsins, sem raunar eru rýrari að vöxtum en látið hefur verið í veðri vaka. En yrðu heilindi séra Friðriks enn dregin í efa að því loknu væri rétt að taka gögnin og málið til frekari meðferðar og gaumgæfa hvort tveggja frá sjónarhóli lögfræðinnar og sagnfræðinnar. Við slíka athugun þyrfti að gæta þess að öll hugsanleg sjónarmið kæmu fram — jafnvel þannig að efnt yrði til rökræðu fyrir opnum tjöldum, þar sem mætti hugsa sér að valinkunnir lögmenn tækju að sér málflutning. Einungis vandleg rannsókn og rökræða getur fært okkur niðurstöðu í þessu máli, niðurstöðu sem samboðin er siðmenntuðu menningarríki.
