Vernd mannréttinda er vaxandi þáttur í samstarfi ríkja á vettvangi ESB. Þótt sambandið hafi upphaflega verið stofnað um efnahagslegt samstarf með áherslu á innri markað, tollabandalag og frjálsa för vöru, þjónustu, fjármagns og fólks, hefur samstarfið þróast yfir á önnur svið. Nú tekur það meðal annars til utanríkismála, öryggis- og varnarmála, umhverfisverndar og málefna sem varða frelsi og mannréttindi.
Þróun mannréttindaverndar innan ESB tengdist frá upphafi þeirri sérstöðu sambandsins að hafa heimildir til að setja reglur um innri markaðinn sem geta haft bein réttaráhrif innan aðildarríkjanna. Vegna þessara valdheimilda komu snemma upp álitaefni um hvernig bregðast skyldi við ef sú staða kæmi upp að ESB-réttur stangaðist á við mannréttindaákvæði stjórnarskrár aðildarríkjanna. Nauðsynlegt þótti að tryggja að borgarar nytu verndar gegn mögulegum brotum af hálfu stofnana sambandsins eða ríkja þegar þau innleiða og beita ESB-rétti.
Grundvöllur mannréttindaverndar innan ESB er 6. gr. sáttmálans um ESB. Þar er kveðið á um að sambandið viðurkenni þau réttindi og frelsi sem tryggð séu í sáttmála ESB um grundvallarréttindi og að hann hafi sömu stöðu og stofnsáttmálar sambandsins. Þá kemur einnig fram að grundvallarréttindi samkvæmt mannréttindasáttmála Evrópu (MSE) og sameiginlegum stjórnskipunarhefðum aðildarríkjanna teljist almennar meginreglur í lögum sambandsins.
Sáttmáli ESB um grundvallarréttindi var samþykktur árið 2000 en öðlaðist bindandi gildi með gildistöku Lissabon-sáttmálans árið 2009. Sáttmálinn er því hluti af frumrétti ESB rétt eins og stofnsáttmálarnir sjálfir. Hann bindur bæði stofnanir ESB og aðildarríkin þegar þau framkvæma eða innleiða ESB-rétt. Þetta þýðir að einstaklingar geta byggt á ákvæðum sáttmálans fyrir dómstólum innan aðildarríkjanna þegar mál tengjast framkvæmd sambandsréttar.
Aftur á móti er gildissvið sáttmála ESB um grundvallarréttindi takmarkaðra en gildissvið MSE í þeim skilningi að hann gildir aðeins þegar aðildarríki beita ESB-rétti. Síðarnefndi sáttmálinn tekur á hinn bóginn til allra athafna yfirvalda aðildarríkjanna, óháð því hvort málefnið tengist ESB-rétti eða ekki. Rétt er hér einnig að nefna að mun fleiri ríki eru aðilar að mannréttindasáttmála Evrópu en þau sem eru aðilar að ESB.
Ef litið er til efnis sáttmála ESB um grundvallarréttindi er hann víðtækari og nútímalegri en MSE ef svo má segja. Sá síðarnefndi byggist fyrst og fremst á vernd hefðbundinna borgaralegra og stjórnmálalegra réttinda, svo sem réttinum til lífs, tjáningarfrelsis, réttlátrar málsmeðferðar og friðhelgi einkalífs. Þótt mannréttindadómstóll Evrópu hafi með dómaframkvæmd sinni þróað sáttmálann og að nokkru aukið vernd ýmissa réttinda, er uppbygging hans enn að stórum hluta mótuð af aðstæðum í Evrópu eftir síðari heimsstyrjöldina þegar hann varð upphaflega til.
Einn skýrasti efnislegi munurinn felst í því að sáttmáli ESB inniheldur mun ítarlegri ákvæði um félagsleg réttindi en mannréttindasáttmáli Evrópu. Í honum eru meðal annars ákvæði um rétt til félagslegrar aðstoðar, vernd starfsmanna, vinnuumhverfi, rétt til foreldraorlofs og vernd gegn óréttmætum uppsögnum. Slík réttindi koma ekki fram með sama hætti í mannréttindasáttmála Evrópu, sem leggur fremur áherslu á hefðbundin frelsisréttindi.
Sáttmáli ESB um grundvallaréttindi tekur einnig mið af samfélagslegri þróun síðustu áratuga. Skýrasta dæmið um það er sjálfstæður réttur til persónuverndar og verndar persónuupplýsinga samkvæmt 8. gr. sáttmála ESB. Mannréttindasáttmáli Evrópu inniheldur ekkert sambærilegt ákvæði, þótt Mannréttindadómstóll Evrópu hafi með víðtækri túlkun 8. gr. MSE talið persónuvernd falla undir friðhelgi einkalífs. Í sáttmála ESB um grundvallarréttindi er þessi réttur hins vegar sérstaklega orðaður.
Annað mikilvægt atriði er að sáttmáli ESB tekur að segja má beinni og skýrari afstöðu gegn mismunun en MSE. Í 21. gr. sáttmála ESB er sérstaklega bannað að mismuna á grundvelli kynhneigðar, aldurs, fötlunar eða erfðafræðilegra eiginleika. Mannréttindasáttmáli Evrópu bannar einnig mismunun samkvæmt 14. gr., en það bann er þrengra þar sem það tengist aðeins öðrum réttindum sem sáttmálinn verndar.
Þá inniheldur sáttmáli ESB ákvæði sem tengjast lífsiðfræði og vernd mannlegrar reisnar á sviðum sem tengjast læknisfræði og vísindum. Þar má nefna bann við klónun manna til æxlunar og reglur um samþykki við læknisfræðilegar rannsóknir. Þessi efni voru lítt til umræðu þegar mannréttindasáttmáli Evrópu var samþykktur og því er ekki að finna sambærileg ákvæði þar.
Mikilvægur efnislegur munur felst einnig í umhverfisvernd. Í 37. gr. sáttmála ESB er kveðið á um að tryggja skuli vernd umhverfis og gæði umhverfisins í samræmi við meginregluna um sjálfbæra þróun. MSE inniheldur ekkert sjálfstætt ákvæði um umhverfisréttindi. Mannréttindadómstóll Evrópu hefur þó í framkvæmd tengt umhverfisvernd við réttindi á borð við friðhelgi einkalífs og réttinn til lífs, til dæmis þegar mengun eða umhverfisspjöll hafa áhrif á heilsu einstaklinga. Umhverfisvernd birtist því með skýrari hætti í sáttmála ESB sem hluti af stefnu og gildum sambandsins.
Þrátt fyrir að sáttmáli ESB um grundvallarréttindi sé efnislega víðtækari er þó mikilvægt að greina á milli réttinda og stefnumiða í honum. Sum ákvæðin fela í sér bein réttindi sem einstaklingar geta byggt á fyrir dómstólum, svo sem réttinn til persónuverndar eða bann við mismunun. Önnur ákvæði eru fremur stefnumarkandi meginreglur sem miða að því að leiðbeina stofnunum ESB og aðildarríkjum við lagasetningu og framkvæmd réttar. Þetta á meðal annars við um ýmis félagsleg réttindi og ákvæði um umhverfisvernd. MSE byggist aftur á móti að mestu á réttindum sem einstaklingar geta borið beint fyrir sig gagnvart ríkinu.
Í heild má segja að mannréttindasáttmáli Evrópu og sáttmáli ESB um grundvallarréttindi endurspegli að nokkru ólíkar áherslur í evrópskri mannréttindavernd. MSE leggur megináherslu á klassísk borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og vernd einstaklinga gegn ríkisvaldinu, en sáttmáli ESB hefur víðtækari og nútímalegri nálgun sem nær einnig til félagslegra réttinda, gagnaverndar, umhverfisverndar, neytendaverndar, réttar til góðrar stjórnsýslu, réttinda aldraðra, heilsugæslu og annarra réttinda sem tengjast þróun nútímasamfélags og sérstöðu ESB.
Mannréttindadómstóll Evrópu fer með túlkun MSE. Einstaklingar geta kært ríki til dómstólsins telji þeir að brotið hafi verið gegn réttindum þeirra samkvæmt sáttmálanum. Dómar mannréttindadómstólsins eru þjóðréttarlega bindandi fyrir viðkomandi ríki og hafa haft mikil áhrif á þróun mannréttinda í Evrópu. Evrópudómstóllinn í Lúxemborg fer með vald til að túlka og beita sáttmála ESB um grundvallarréttindi og túlkun hans er nátengd markmiðum sambandsins og þeirri þörf að tryggja samræmda framkvæmd sambandsréttar, einkum á sviði innri markaðarins.
Í 52. gr. sáttmála ESB kemur fram að réttindi þau sem hann mælir fyrir um og samsvara réttindum í MSE skuli túlkuð í samræmi við dómaframkvæmd mannréttindadómstóls Evrópu. Með þessu er leitast við að tryggja samræmi milli kerfanna tveggja um lágmarksvernd mannréttinda. Þetta er einnig áréttað í inngangsorðum sáttmála ESB um grundvallarréttindi.
Að lokum má segja að bæði MSE og sáttmáli ESB um grundvallarréttindi gegni lykilhlutverki í vernd mannréttinda í Evrópu. MSE hefur að geyma ákvæði um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi með sjálfstæðu eftirlitskerfi. Sáttmáli ESB um grundvallarréttindi byggir að stórum hluta á þessum grunni en gengur jafnframt lengra með því að fela í sér víðtækari og „nútímalegri“ réttindi og stefnumið sem taka mið af þróun samfélagsins, umhverfisvernd og sérstöðu ESB.
Höfundur er hæstaréttarlögmaður hjá Thales lögfræðiþjónustu og prófessor emeritus við lagadeild HA.
