Elías og Lára hafa staðið í ritdeilu undanfarna daga, sem hófst þegar Lára og Valgerður Rúnarsdóttir skrifuðu grein á Vísi á sunnudag þar sem þær líktu stjórnmálamanni sem vill frjálsari áfengissölu við lækni sem hunsar vísindi og gefur skaðleg ráð.
Bentu þær á um að ríkiseinokun á áfengissölu væri mikilvægasta forvörnin því án hennar sé ekki hægt að beita lykilforvörnum til að draga úr áfengisneyslu í samfélaginu: Stýra aðgengi, útsöluverði og banna auglýsingar.
Elías svaraði greininni á sama vettvangi á sunnudagskvöld og sakaði Láru og Valgerði um forræðishyggju. Sagði hann þær byggja málflutning sinn á hræðslu og rangfærslum og hélt því fram að aukið frelsi í áfengissölu hefði ekki aukið neyslu.
„Að beita sjúkdómum eins og háþrýstingi og krabbameini sem rökstuðningi fyrir ríkisrekstri er ódýrt bragð og í raun ósmekklegt. Ef ríkið á að einoka sölu á öllu sem getur valdið heilsubresti, hvar endar það þá? Ætlum við að setja á fót Ríkisbakarí og Ríkisvegasjoppu til að vernda „Frú Sigríði“ gegn sykri, unnum matvörum og offitu?“
Lára skrifaði svargrein í gær undir yfirskriftinni Þegar sölumaður áfengis fræðir okkur um lýðheilsu. Segir hún það fjarri sanni að hún boði forræðishyggju.
„Ég vil að einstaklingurinn hafi frelsi til góðra verka og athafna, en skil jafnframt að við þurfum ákveðnar grunnreglur í góðu samfélagi. Þess vegna erum við með lög um hámarkshraða, skotvopnalög, áfengislög, tóbaksvarnarlög og svo mætti lengi telja. Í þessu samhengi væri forræðishyggja að banna áfengisneyslu með öllu, en ég er ekki að hvetja til þess að hverfa aftur til bannáranna,“ segir hún.
Hún segir að framsetning Elíasar að áfengisneysla á Íslandi hafi dregist saman standist hvorki gagnalega, lýðheilsufræðilega eða taugalífeðlisfræðilega. Þegar þróun áfengisneyslu sé metin verði að horfa til langtímagagna en ekki stuttra sveiflna.
„Samkvæmt gögnum frá OECD hefur áfengisneysla á Íslandi aukist úr 7,0 lítrum af hreinum vínanda árið 2013 í um 7,7 lítra árið 2023. Sambærileg þróun sést í gögnum frá World Bank, sem byggja á WHO-staðli. Fullyrðingar um almenna lækkun neyslu standast því ekki þegar heildarmyndin er skoðuð,“ segir Lára.
Þá segir hún það rangtúlkun að kalla ríkiseinokun forræðishyggju. Markmiðið sé ekki að stjórna einstaklingnum heldur að draga úr heildarneyslu sem jafnframt er áhrifaríkasta leiðin til að minnka áfengistengt heilsutjón.
Í grein sinni bendir Lára einnig á að þegar aðgengi eykst með fleiri sölustöðum, lengri opnunartíma, tilboðum, auglýsingum og meiri sýnileika fjölgi aðstæðum þar sem umbunarkerfi líkamans nær yfirhöndinni áður en rökhugsunin grípur inn í.
„Fólk drekkur ekki meira af því það er orðið ábyrgðarlaust eða ákveður að drekka meira, heldur vegna þess að aukinn sýnileiki þess veikir tímabundið þann hluta heilans sem sér um skynsemi. Þetta er vel þekkt í taugavísindum og hefur verið sýnt fram á, meðal annars í yfirlitsgrein Nora Volkow og samstarfsfólks.
Í einfeldni sinni líkir Elías áfengi við sykur og unnar matvörur, en lögreglan stöðvar ekki fólk akandi undir áhrifum sykurs eða unna matvara, eða sinnir útköllum á heimili fólks vegna ofneyslu sykurs. Mikil sykurneysla er engum holl, en sykur er ekki taugaeitur eða vímugjafi sem slævir dómgreind og rökhugsun,” segir hún.
Lára bendir á að sem meðeigandi í áfengisnetversluninni Santé hafi fyrirtæki Elíasar augljósa fjárhagslega hagsmuni af auknu aðgengi og afnámi ríkiseinokunar.
„Að afskrifa lýðheilsurök sem „forræðishyggju“ er því ekki hlutlaus greining þegar slík afstaða fellur jafnframt fullkomlega að viðskiptahagsmunum einkaaðila,“ segir hún meðal annars.
