Síðla árs 2023 var séra Friðrik Friðriksson, einn virtasti og dáðasti Íslendingur síðustu aldar, felldur af stalli á grundvelli ásakana um að hann hefði framið kynferðisbrot gegn drengjum. Þetta gerðist í kjölfar útgáfu ævisögu hans sem Guðmund Magnússon sagnfræðingur ritaði, einkum og sér í lagi vegna frásagnar sem þar birtist og eignuð er ónafngreindum heimildarmanni sem Guðmundur kallar „Kristin“. Samkvæmt frásögninni, sem þó er ekki nákvæm, á séra Friðrik að hafa leitað á viðkomandi er hann var ungur að árum.
Þrátt fyrir að Guðmundur Magnússon hefði fyrirvara á frásögn áðurnefnds „Kristins“ hafði útkoma bókarinnar margháttaðar afleiðingar. KFUM og KFUK, félögin sem séra Friðrik stofnaði, birtu heilsíðuauglýsingu í Morgunblaðinu 5. nóvember 2023 þar sem upplýst var að þau hefðu leitað til séra Bjarna Karlssonar og Sigrúnar Júlíusdóttur, fyrrv. prófessors og félagsráðgjafa. Yrði þeim falið það hlutverk að ræða við „þolendur og vitni sem tengst gætu hugsanlegum brotum gegn kynferðismörkum barna og ungmenna af hálfu séra Friðriks Friðrikssonar“ eins og það var orðað. Athygli vekur að séra Bjarni skyldi hafa fenginn til verksins þar sem hann hafði í viðtali við Kastljós Ríkissjónvarpsins nokkrum dögum fyrr sagt umrætt mál vera „mar á þjóðarlíkamanum“ sem þyrfti að hreinsa. Erfitt er að sjá hvernig hann gat talist hlutlægur rannsakandi í ljósi þess að hann hafði haft uppi svo gildishlaðnar yfirlýsingar.
Sigrún og séra Bjarni gengu hratt til verks og skömmu fyrir jól kynntu þau stjórn KFUM og KFUK niðurstöður sínar. Stjórnin taldi samantektina sýna að það væri „hafið yfir allan vafa að séra Friðrik hafi farið yfir eðlileg mörk í samskiptum við börn. Ásýnd séra Friðriks væri því sködduð og hygðist KFUM og K ekki nota nafn hans sem „vörumerki““.
Orðalagið vekur óneitanlega athygli; séra Friðrik sé í huga stjórnar félaganna „vörumerki“ líkt og þau séu ekkert annað en framleiðendur einhvers varnings á markaði. Samkvæmt heimildum mínum hafði ráðgjafi í almannatengslum á viðskiptasviðinu komið hér að málum enda ber orðalagið merki slíkrar ráðgjafar. Vitaskuld verður arfleifð af þessu tagi ekki afmáð og þær rætur sem hér um ræðir svo djúpar og margþættar að með engu móti verður jafnað við „vörumerki“, slíkt jaðrar við kjánaskap.
Skýrsla séra Bjarna og Sigrúnar til stjórnar KFUM og KFUK hefur ekki fengist birt opinberlega. Undirritaður hefur þó undir höndum bréf sem alltént er hluti skýrslunnar. Þar er aðeins að finna eina frásögn frá fyrstu hendi og eina frásögn eftirlifandi eiginkonu auk tveggja annarra frásagna um látna menn. Séra Bjarni ræddi við Guðmund Magnússon og bað hann að koma þeim skilaboðum til heimildarmanns síns, svonefnds „Kristins“, að þau Sigrún vildu gjarnan ná af honum tali. Maðurinn hafði ekki samband.
Af þessum takmörkuðu upplýsingum drógu Sigrún og séra Bjarni þá ályktun „að meiri líkur en minni“ væru á „að háttsemi séra Friðriks hafi í sumum tilvikum farið yfir kynferðisleg velsæmismörk gagnvart ungum drengjum og valdið þeim skaða“. Þrátt fyrir að slegnir séu varnaglar er fullyrt að nú hafi „hulunni verið svipt af óviðeigandi háttsemi séra Friðriks gagnvart ungum drengjum á síðustu öld með staðfestum dæmum“. Í kjölfarið sendu KFUM og KFUK frá sér yfirlýsingu hinn 20. desember 2023 þar sem fram kemur „að fleiri vitnisburðir, sem væru hafnir yfir skynsamlegan vafa, sýndu að séra Friðrik Friðriksson, stofnandi félaganna, hefði áreitt drengi kynferðislega og farið yfir mörk þeirra“. Þarna er notast við lögfræðilegt orðalag, að eitthvað sé „hafið yfir skynsamlegan vafa“ en við blasir að þær frásagnir sem fyrir liggja dygðu vart til útgáfu ákæru í sakamáli hvað þá refsidóms kæmu þær fram nú enda um margt óljósar. Leiðir það meðal annars af hlutlægniskyldu ákæruvalds; sé uppi vafi í sakamáli er hann túlkaður sakborningi í hag.
Að kvöldi þessa sama dags, 20. desember, voru Tómas Torfason, framkvæmdastjóri KFUM og KFUK, og Sigrún Júlíusdóttir, annar skýrsluhöfunda, gestir Kastljóss Ríkissjónvarpsins. Í þættinum sagði Tómas að frásögn bókar Guðmundar hafi komið stjórn félaganna „algjörlega í opna skjöldu“ og í kjölfarið orðið einhugur um það meðal stjórnarfólks að „leiða málið til lykta“. Þau ummæli mega teljast athyglisverð þar sem málið verður ekki snarlega leitt „til lykta“ í ljósi skorts á heimildum og þess hve langt er um liðið frá því að meintir atburðir áttu sér stað. Sigrún fullyrti í viðtalinu að ekki færi „milli mála“ að „brotin“ hefðu verið framin. Aðspurð neitaði hún þó að tilgreina fjölda þeirra sem haft höfðu samband við þau séra Bjarna, en tók þó fram að upplýsingarnar væru „nánast alfarið ekki frá fyrstu hendi. Ekki frá þolendum heldur aðstandendum þeirra, eiginkonur og dætur sem hafa haft samband“. Samt sem áður sagði hún að „full ástæða“ væri til að ætla að „að þolendur séra Friðriks séu enn fleiri en komið hefur fram“.
Útgáfa ævisögu séra Friðriks Friðriksson og eftirmál vekur upp áleitnar spurningar um það hvernig rétt sé að umgangast söguna; hversu viðamiklar og áreiðanlegar heimildir þurfi að vera svo unnt sé að fella dóma um menn og málefni. Hvað sem líður alvarleika brota verður að rannsaka hvert mál vandlega áður en hægt er að komast að niðurstöðu um sekt eða sakleysi þess sem sakaður er um refsiverðan verknað. Þetta leiðir meðal annars af grundvallarreglu siðaðs samfélags að menn teljast saklausir uns sekt hefur verið sönnuð. Eftir því sem lengra líður frá meintum afbrotum verður vitaskuld örðugra að færa sönnur á hvað gerst hefur; meta hvort sannanir teljist fullnægjandi. Þá er ekki heldur hægt að útiloka rangar sakargiftir.
Séra Friðrik Friðriksson var í kjölfar útgáfu bókar Guðmundar Magnússonar stimplaður kynferðisafbrotamaður en ekki liggja fyrir sannanir til grundvallar slíkum ásökunum, heimildir skortir. Viðmælandi sá sem Guðmundar Magnússonar kallar „Kristinn“ hefur ekki komið fram og aðeins ein frásögn í skýrslu séra Bjarna Karlssonar og Sigrúnar Júlíusdóttur er frá fyrstu hendi, aðrar eru endursagnir annarra. Sömuleiðis er óljóst hvenær meint brot eiga að hafa átt sér stað en máli skiptir að gætt sé nákvæmni í þeim efnum, þó ekki væri nema vegna þess að séra Friðrik Friðriksson var orðinn nánast alblindur um miðjan sjötta áratuginn. Varla verða dregnar öruggar ályktanir af umræddum frásögnum út frá aðferðum sagnfræðinnar; þeirrar fræðigreinar sem hér verður að leggja til grundvallar.
Séra Bjarni Karlsson hafði komið fram í sjónvarpsviðtali áður en hann var formlega fenginn til að taka saman skýrsluna fyrir KFUM og KFUK ásamt Sigrúnu Júlíusdóttur. Þar hafði hann uppi slíka gildisdóma að erfitt er að sjá hvernig hann gat talist hlutlægur rannsakandi. Stjórnmálamennirnir í borgarstjórn Reykjavíkur hröpuðu svo allir að einföldustu ákvörðuninni sem ætla mátti að gleddi lýðinn og létu fjarlægja minnismerki séra Friðriks við Amtmannsstíg. Ekki er það lofsverð eða ábyrg stjórnsýsla.
Málið er enn óútkljáð og það þarf að gaumgæfa miklu betur, frá fleiri sjónarhornum og fleiri raddir þurfa að heyrast. Rétt væri að stjórn KFUM og KFUK gerði skýrslu séra Bjarna og Sigrúnar opinbera, legði fram öll gögn málsins, sem raunar eru rýrari að vöxtum en látið hefur verið í veðri vaka. En yrðu heilindi séra Friðriks enn dregin í efa að því loknu væri rétt að taka gögnin og málið til frekari meðferðar og gaumgæfa hvort tveggja frá sjónarhóli lögfræðinnar og sagnfræðinnar. Við slíka athugun þyrfti að gæta þess að öll hugsanleg sjónarmið kæmu fram — jafnvel þannig að efnt yrði til rökræðu fyrir opnum tjöldum, þar sem mætti hugsa sér að valinkunnir lögmenn tækju að sér málflutning.
Ekkert hefur fram komið sem færir sönnur á að séra Friðrik sé sekur um þær ávirðingar sem honum hafa verið bornar á brýn. Gildir þá einu hvort litið er á málið frá sjónarhóli lögfræðinnar eða sagnfræðinnar. Einungis vandleg rannsókn og rökræða getur fært okkur nær niðurstöðu í þessu máli, niðurstöðu sem samboðin er siðmenntuðu menningarríki.
