Það kemur skýrt fram í stofnsáttmála ESB að aðildarsamningar nýrra ríkja eru einmitt það, samningar þar sem samið er um skilmála og sérlausnir og aðlögun til að umsóknarríki geti gerst fullgildir aðilar að Sambandinu. Dæmin sýna okkur að ótal mörgum sinnum hafa umsóknarríki fengið varanlegar sérlausnir á grundvelli sinna grundvallarhagsmuna og þar sem sérhver aðildarsamningur verður órjúfanlegur hluti af stofnsamningnum. Davíð Þór Björgvinsson, forseti lagadeildar Háskólans á Akureyri, lögmaður, fyrrverandi dómari við Landsrétt og Mannréttindadómstól Evrópu, er gestur Ólafs Arnarsonar í hlaðvarpi Eyjunnar.
Davíð Þór Björgvinsson - 1
Ástæðan fyrir því að ég ákvað að biðja þig um að koma var pistill sem þú skrifaðir og birtist á Eyjunni núna fyrir helgi þar sem þú varst að fjalla um aðild að ESB séð út frá augum ESB.
„Já, ferilinn, um reglurnar sem gilda um þetta, ferilinn frá þeirra sjónarhorni.“
Mér fannst áhugavert að þú kemst að þeirri niðurstöðu að þetta er samningur, þetta er aðildarsamningur. Það þarf að semja um ýmsa skilmála hans og aðlögun. En þetta er samningur. Það er um margt að semja.
„Já, við skulum byrja á því að það er sérstakt ákvæði í sáttmálanum um ESB, það er 49. greinin, og ég get nú kannski byrjað þetta samtal okkar hérna á því að lesa það ákvæði. Bara svona eins og það kemur af skepnunni íslenskri þýðingu sem er opinber þýðing sem hefur verið unnin á vegum utanríkisráðuneytisins, þýðingardeildinni geri ég ráð fyrir. Í þessu ákvæði, 2. mgr. 49. gr., þá segir: „Skilmálar aðildar og sú aðlögun á sáttmálanum, sem sambandið byggir á, sem slík aðild felur í sér, skulu byggjast á samningi milli aðildarríkjanna og umsóknarríkisins.“ Og svo er haldið áfram að þann samning á að leggja fyrir þjóðþing allra aðildarríkjanna sem fyrir eru.
Þetta tónar alveg vel við grunneðli þessara sáttmála sem eru stoðin undir Evrópusambandinu og það er þetta, þetta er þjóðréttarsamningur sem aðildarríkin standa að. Og þegar tvö ríki mætast og ætla að gera samning sín á milli, þá eru yfirleitt ekki neinar fyrir fram gefnar reglur um það hvað hægt er að semja um. Það eru ekki sérstakar takmarkanir á því aðrar en kannski það pólitíska umboð sem samningamennirnir koma með að borðinu.
Það eru tveir sáttmálar. Og það er annars vegar sáttmálinn um ESB og svo sáttmálinn um starfshætti Evrópusambandsins. Síðan eru aðrir sáttmálar, eins og til dæmis mannréttindaskrá Evrópusambandsins, sem er hluti af því sem við köllum svona frumréttur. Þetta er grundvöllurinn. Við getum kannski reynt að líkja þessu við landsréttinn hjá okkur, sem er þá stjórnarskráin sem er svona grunnurinn. Og hérna, þessir sáttmálar, þeir eru hluti af þessum frumrétti sem kallað er. Og það er þannig að þegar að samningur er gerður við nýtt aðildarríki, þá er hann bæði í senn, samningur við hvert og eitt aðildarríki sem fyrir er annars vegar og svo hins vegar við Evrópusambandið einnig.
En það er mikilvægt að átta sig á því sko að Evrópusambandið er ekki fyrirbæri sem féll af himnum ofan og hrifsar til sín völd í Evrópu og tók löggjafarvaldið að hluta af aðildarríkjunum og svo framvegis. Heldur er allt vald sambandsins byggt á þessum samningum. Með öðrum orðum: Evrópusambandið hefur engin önnur völd en það vald sem aðildarríkin sjálf hafa afhent því. Grunnur valdsins er hjá aðildarríkjunum og þetta eru, samkvæmt skilyrðum fyrir því að geta talist umsóknarríki, lýðræðisríki og fúnkera sem slík. Við getum haft alls konar skoðanir á því lýðræðisþróun sé komin mislangt í þessum ríkjum en Sambandið er þá um leið í raun og veru grundvallað á þessu lýðræðislega valdi heima fyrir í aðildarríkjunum. Þaðan kemur vald Evrópusambandsins og það hefur engin önnur völd en sáttmálarnir mæla fyrir um. Og þegar sest er niður við nýtt aðildarríki, þá er Evrópusambandið með þetta umboð. Aðildarríkin hafa falið Evrópusambandinu að annast umræðurnar eða aðildarviðræðurnar, skulum við segja, og það vald kemur líka frá aðildarríkjunum sem hafa sameinast um það að fela Evrópusambandinu þetta verkefni, hvort það megi taka inn nýjan félaga í klúbbinn.“
Svo þarf löggjafinn í hverju einstöku aðildarríki að samþykkja samninginn og inngönguna þegar hann liggur á borðinu.
„Já, það er þannig að fullgilding slíkra aðildarsamninga fer eftir reglum í viðkomandi ríki en oftast er það löggjafarþingið sem fjallar um það. Ég held að ég geti fullyrt að það sé þannig í þeim öllum. Þannig að það verður enginn samningur fyrr en hann er búinn að fara … hann tekur ekki gildi, skulum við segja, fyrr en hann er búinn að fara í gegnum viðeigandi prócess í þjóðþingum aðildarríkjanna. Og líka innan sambandsins. Það þarf að samþykkja samninginn þar, ráðherraráðið, og það þarf meirihluta þingsins og svo framvegis og þingmennirnir eru náttúrlega kjörnir heima fyrir í ríkjunum.
Þessi samningur mælir fyrir um það að þessi samningur fjalli um skilmála aðildar. Svo getum við auðvitað bara velt því fyrir okkur hvað það orðalag eitt og sér felur í sér. En sagan segir okkur að það er í samningunum gert ráð fyrir sérlausnum fyrir einstök ríki vegna mikilvægra hagsmunamála þeirra eða mikilvægra áherslumála. Það getur verið frestur, það getur verið aðlögunartími og undanþágur. Við höfum bara dæmin um það að þetta er raunverulegt. Þetta eitt og sér.“
Geturðu nefnt dæmi um þetta?
„Já, já, það hefur náttúrlega komið fram í umræðunni að Bretar eru til dæmis fyrir utan, og Írar. Bretar, meðan þeir voru, og Írar voru fyrir utan og eru fyrir utan Schengen. Þeir eru líka fyrir utan mannréttindaskrá Evrópu, sem er þó talin vera hluti af frumrétti sambandsins, þeir þeir felldu sig ekki við það. Evran var ekki í Bretlandi og hún er heldur ekki í Danmörku og ekki í Svíþjóð. Það er að vísu sérstök svona útfærsla á því fyrir Danmörku sem tengir dönsku krónuna við evruna og svo framvegis. Svo er það þetta með ríkisborgararéttinn og það eru hömlur á fjárfestingu í sumarhúsum, á Jótlandi aðallega. Þannig að það eru alveg dæmi um sérlausnir, skulum við segja,“
Einnig er hægt að hlusta á Spotify
