Góðar skáldsögur færa okkur stundum meiri sannleik um veruleikann en frásagnir af beinhörðum staðreyndum. Ein slík bók barst mér í hendur á dögunum, Jötunsteinn eftir Andra Snæ Magnason. Ungum arkitekt, upptendruðum hugsjónamanni, er fengið það hlutverk nýskriðnum frá prófborði að teikna tuttugu íbúða fjölbýlishús. Arkitektinn er látinn komast svo að orði að heimilið sé heilagt og því heilagt verk að hanna hús: „Hús eru lýðheilsa, samfélag, þau eru stærstu minnismerki um hver við erum á hverjum tíma. Þau eru auglýsing um menningu okkar og menntunarstig.“
Með hin háleitu markmið í huga leggur arkitektinn ungi alúð og natni í sérhvert smáatriði við hönnun hússins en brátt fara verktakarnir að „tálga“ eitt og annað af teikningunni af hagkvæmnissjónarmiðum. Í stað timburklæðningar ákveða þeir að klæða húsið svörtu þverliggjandi bárujárni og þar með passaði listaverkið ekki lengur sem til stóð að hafa á útvegg hússins. Svalirnar eru í sparnaðarskyni úr hrjúfu galvaníseruðu járni og þakið flatt.
Svona heldur „tálgunin“ áfram uns stigaganginum er fórnað fyrir járnstiga og utanáliggjandi ganga sem liggja að hverri íbúð. Geymslum í kjallara er breytt í íbúðir og þar sem gert hafði verið ráð fyrir gluggum með útsýni í átt til Bláfjalla er kominn nánast gluggalaus gafl. Strípuð teikningin er síðan margnýtt hér og hvar um höfuðborgarsvæðið (alveg óháð umhverfi).
Hér er lýst veruleika sem við sjáum um allt. Við þekkjum öll þessa ljótu blokk. En svona hefur þetta ekki alltaf verið. Andri Snær rifjar upp í bókinni að lengi byggðu menn hús fyrir sjálfan sig, allt frá einbýlishúsum upp í stærstu fjölbýlishús.
Ég þekki sjálfur vel til Sólheima 23 þar sem afi minn og amma voru frumbýlingar 1960. Tólf hæða hús reist af Byggingasamvinnufélagi prentara. Fólkinu sem reisti húsin sjálft var vitaskuld ekki sama um hvernig þau voru hönnuð eða smíðuð. Lóðum var úthlutað til einstaklinga og félagasamtaka. Nú fá bara verktakar lóðir. Vitaskuld á það að geta leitt til skilvirkari verkaskiptingar að eingöngu menn með tilskylda menntun og fagþekkingu annist húsbyggingar en samt virðist fúsk hafa stóraukist. Eftirliti með viðeigandi fagþekkingu er svo slælega sinnt að stundum finnst mér eins og iðnaðarlögin séu bara upp á punt. Og skeytingarleysi um gæði húsbygginga er raunar slíkt að einum ráðherranum munaði ekki um að leggja niður Rannsóknarstofnun byggingariðnaðarins.
Forfeður okkar lifðu öldum saman við vorsveltu — hungrið svarf að á þessum árstíma þegar lítið var eftir af vetrarforða. Hinir ríkustu héldu þó jafnvel veislur á sama tíma í dýrlegum fögnuði. Þegar Sigurður Jónsson í Krossanesi, einn auðugasti bóndi norðanlands lést 1836 var haldið uppboð á eigum hans. Fjölda manns dreif að og fylgdist með því er úr skemmu hins framliðna var borinn mikill skemmdur matur — landsskuldir ríkismannsins. Meðal nærstaddra var Hjálmar Jónsson í Bólu sem orti:
Er það gleði andskotans,
umboðslaun og gróði,
fémunir þá fátæks manns
fúna í ríkra sjóði.
Misskipting auðs er undirliggjandi umfjöllunarefni í bók Andra Snæs. Á meðan stórum hluta almennings býðst ekki annað en spartversk blokkaríbúð þar sem ekki nýtur sólar eru reist stórfengleg einbýlishús. Annar verktakanna í sögu Andra Snæs fær arkitektinn unga til að teikna fyrir sig hús þar sem ekkert er til sparað: Flísar á baðherbergið sérpantaðar frá Rómönsku Ameríku. Baðið útfært með þeim hætti að hægt er að horfa á Snæfellsjökul þar sem legið er í karinu. Fluttur er inn sérsniðinn steinn í forstofuna frá Marokkó, leðurflísar frá Spáni til að bæta hljóðvistina og annað eftir þessu.
Gróði verktakans af því að skera sífellt niður þægindi í ljótu blokkunum endar sem innantómur munaður í hans eigin húsi — þar sem smjörið þránar líkt og í skemmu Sigurðar í Krossanesi.
Saga Andra Snæs er býsna snjöll í einfaldleika sínum, í lýsingum á misskiptingu auðs og því hvernig köld gróðahyggjan verður þess valdandi að stór hluti fólks þarf að eyða ævinni í ljótum húsum; illa útfærðum íbúðum þar sem ekki nýtur sólar. — Íbúðum sem það greiðir þó jafnvel af til fjörutíu ára.
En af því að sagan er svo raunsæisleg er ekki úr vegi að tengja hana enn frekar við samtímann og vel viðeigandi nú í aðdraganda borgar- og bæjarstjórnarkosninga. Það eru jú sveitarfélögin sem fara með skipulags- og byggingarvaldið og hafa stýrt uppbyggingu íbúðarhúsnæðis með þeim hætti að til að mynda hér í Reykjavík eru engin sérbýli reist og nálega öllum nýbyggingum fyrir komið á þröngum lóðum miðsvæðis. Yfirvöldin taka ákvarðanir um að reisa íbúðarhús á heilsuspillandi svæðum upp við stofnbrautir og samþykkja teikningar þar sem augljóslega er engu skeytt um hversu mannúðlegt umhverfi er verið að skapa — hvað þá að fegurðin megi sín nokkurs. Þær hugsjónir sem hinn ungi arkitekt var látinn lýsa í bókinni eiga sér hvorki málsvara meðal ráðandi stjórnmálaflokka né embættismanna.
Það er rétt sem söguhetjan í bók Andra Snæs er látin segja: hús eru stærstu minnismerki um hver við erum á hverjum tíma, auglýsing um menningu okkar og menntunarstig. Á ferð um nýbyggingarsvæðin má horfa upp á stórkostlega hnignun menningar. Hnignun sem skrifast á misvitra ráðamenn. Við eigum betra skilið.
