Það er svo bágt að standa í stað,
og mönnunum munar
annaðhvort aftur á bak
ellegar nokkuð á leið.
Þessar ljóðlínur Jónasar eru fjarska spaklegar í einfaldleika sínum svo margoft hefur verið lagt út af. Þegar ég var að fletta í Nýjum félagsritum í vikunni sem leið sá ég að Jón Sigurðsson forseti veltir fyrir sér í öðru bindi tímaritsins hvernig megi dæma um það hvort þjóðum fari fram eða aftur. Að hans mati bæri þar fyrst að líta á tungumálið. Á þeirri tíð þekktu menntamenn vel endalok Rómaveldis enda klassísk fræði í hávegum höfð. Í Rómaveldi hafði tungumálinu hnignað stórum og dvínandi lestrarkunnátta bitnaði á verkþekkingu. Menn glötuðu ekki aðeins hæfileikanum til að skrifa og hugsa eins og Cíceró og Markús Árelíus heldur gátu þeir ekki lengur lagt vatnsveitur og vegi. Á sama tíma hrörnaði læknisfræðinni uns hún varð að eintómum hindurvitnum og kukli. Fyrst hurfu heimspekingarnir og skáldin, þá verkfræðingarnir og læknarnir.
Jón forseti kaus að horfa umfram allt á tungumálið í þessu sambandi — það lýsti hugsunum þjóðarinnar og allri andlegri framkvæmd sem yrði undirstaða og undirbúningur hinnar líkamlegu. Eða með hans eigin orðum: „Því betur sem málið er vandað, því betur sem það heldur þeim einkennum sem því eru lagin, og því fullkomnara og fjölhæfara sem það er, því meiri andi lýsir sér í allri athöfn þjóðarinnar.“ Af sögunni yrði dreginn sá lærdómur að með hnignun málsins hefði þjóðunum hnignað og viðrétting þess og endursköpun hefði fylgt eða öllu heldur gengið á undan viðréttingu og endursköpun þjóðanna.
Matthías Jochumsson spyr í Bragarbót sinni: Hvað er tungan? — Ætli enginn / orðin tóm séu lífsins forði. — / Hún er list, sem logar af hreysti, / lifandi sál í greyptu stáli. Ég velti því oft fyrir mér hversu vel tekst til að miðla sagnaarfi til nýrra kynslóða — að þær öðlist sanna hlutdeild í því sem kalla mætti innra líf tungunnar. Segir mér hugur að hér sé pottur brotinn og stagl um póstmódernisma og aðrar misgáfulegar bókmenntakenningar sé vísasti vegurinn til að drepa áhuga ungs fólks á móðurmálinu.
Rómverska gullaldarskáldið Hóratíus setti saman hollar ráðleggingar til handa rithöfundum í bréfi sem við gætum kallað Skáldlistina — Ars poetica. Þar eru rithöfundar meðal annars hvattir til að vera eins stuttorðir og frekast er kostur án þess þó að merking verði óljós. Og ætli menn að vekja tilfinningar lesandans verði þeir sjálfir að hafa kennt til: si vis me flere, dolendum est primum ipsi tibi. Mér hefur orðið hugsað til þessa í tengslum við Passíusálma Hallgríms — pína Krists er svo áþreifanleg að svona getur enginn hafa ort nema þolað sjálfur miklar kvalir. Horatíus bendir rithöfundum líka á að hið skrifaða orð verði ekki aftur tekið: verba volant, scripta manent. Og bætir því við að lesi skáldin grískar bókmenntir sýknt og heilagt auðnist þeim að færa verk sín í fagran búning.
Jón forseti minntist á endursköpun málsins og við þekkjum hversu stórkostleg áhrif hinir forngrísku textar hafa haft á menningu okkar, hvort sem það var í Flórens á endurreisnaröldinni eða Bessastaðaskóla á fyrri hluta nítjándu aldar. Ég rakst á dögunum á Handan um haf, ljóðaþýðingar Helga Hálfdanarsonar, sem út komu1953. Þar birtast meðal annars þýðingar á kvæðum Schiller, þar með talið Die Götter Griechenlands sem hefst svo í þýðingu Helga:
Skrautleg hofin hlógu björt við sunnu,
hátíð leiks var yðar fórnarblót,
þar sem ökukappar knáir runnu
— krýndir laufi — hratt sem elding skjót.
Kvæðið er uppfullt af söknuði eftir hinni glæstu fornöld. Schiller spyr: Schöne Welt, wo bist du? — Kehre wieder, Holdes Blütenalter der Natur! Og í útleggingu Helga: Ljúfi heimur ljóss og jarðargróða! lifnar aldrei meir þitt bjarta vor?
Eftirsjáin eftir hinu liðna er líka stef í kveðskap fornaldarskálda. Á gullöld rómverskra bókmennta upphefja skáldin óbrotið og dyggðugt líf forfeðranna andspænis spillingu og lausung samtímans. Samt lifðu þau í ýmsum skilningi gullöld og í uppsiglingu var mesti stórveldistími rómverska heimsveldisins. Hálfri annarri öld fyrir daga Hóratíusar hafði kynbornum Rómverjum fækkað svo mjög að ekki var lengur unnt að safna saman innfæddu herliði líku því sem barist hafði við Hannibal. Ný kynslóð sem fengið hafði heimsveldi í arf hafði litla löngun eða tíma til að verja það. Það var þá sem Cató lýsti spillingunni með þeim orðum að sá sem stæli frá náunga sínum endaði ævina fjötraður í dýflyssu. — „En sá sem stelur af almannafé er skrýddur purpura og gulli.“ Samt var þessi tími síðar baðaður dýrðarljóma.
Hin glæsta fornöld Grikkja og Rómverja er löngu horfin — af henni ber aðeins dauft endurskin: Drúpir fold í döprum vetrarkvíða, / dyljast sjónum goð og vættur hver; / þar sem lék í ljóma gyðjan fríða, / líkt og skugga fyrir ber, hljómar Schiller í íslenskun Helga Hálfdanarsonar.
Jón forseti gerði varðveislu tungunnar að umtalsefni í tilvitnuninni að framan — fyrir hennar tilverknað eru Egill Skallagrímsson og Hallgrímur Pétursson samtíðarskáld okkar. Við getum í einhverjum skilningi lifað „eilífa andlega gullöld“ — andstætt því rofi sem varð við fall fornaldar. Engin önnur vestræn þjóð býr við svo forna taug. En rofni hún verður hnignunin hröð eins og Stephan G. Stephansson orti: Ið greiðasta skeið til að skrílmenna þjóð / er skemmdir á tungunni að vinna. / Frá hugsanaleysi er afturför óð / til apanna bræðrunga sinna.
