Sitthvað áhugavert var á dagskrá nýliðins Viðskiptaþings en meðal annars stýrði Ásta Fjeldsted, forstjóri Festi, samtali við Heiðar Guðjónsson, hagfræðing og fjárfesti, og Friðrik Sophusson, en hann var var iðnaðarráðherra 1987–1988, fjármálaráðherra 1991–1998 og forstjóri Landsvirkjunar 1999–2010. Það var vel til fundið hjá Viðskiptaráði að fá Friðrik í spjall, en til umfjöllunar var meðal annars sú umfangsmikla einkavæðing ríkisfyrirtækja sem átti sér stað í fjármálaráðherratíð hans.
Því er oft fleygt í opinberri umræðu að ómögulegt sé að draga úr umsvifum ríkis og bæja svo nokkru nemi — tilhneigingin sé öll til stækkandi bákns sem næri sjálft sig. En þetta er ekki fyllilega sanngjörn gagnrýni. Fjöldi ríkisfyrirtækja var seldur á árum ríkisstjórna Davíðs Oddssonar, þar á meðal Lyfjaverslun Íslands, Ríkisprentsmiðjan Gutenberg, Jarðboranir, Ferðaskrifstofa ríkisins, framleiðsludeild ÁTVR, Síldarverksmiðjur ríkisins, hlutur ríkisins í Skýrr, Áburðarverksmiðjan og þannig mætti áfram telja auk þess sem Skipaútgerð ríkisins var lögð niður.
Á sama tíma drógust ríkisútgjöld saman með aukinni hagræðingu í rekstri og sett var fram metnaðarfull áætlun um bætta stjórnsýslu. Stjórnsýslulög og upplýsingalög litu dagsins ljós og samdar voru leiðbeiningar til embættismanna um framkvæmd skilvirkrar stjórnsýslu. Gerðar voru áætlanir sem nefndust „nýskipan í ríkisrekstri“ og höfðu það að markmiði að ríkið gæti sinnt skyldum sínum við borgarana á eins „hagkvæman, skjótvirkan og árangursríkan hátt og kostur væri,“ eins og það var orðað. Þetta var öðrum þræði hugsað til að veita íslenskum fyrirtækjum forskot í vaxandi alþjóðlegri samkeppni.
Krafa dagsins var aukin skilvirkni og árangur þar sem tekið yrði mið af ýmsu því sem gefið hefði góða raun í rekstri fyrirtækja. Síðan þá hefur orðið mikil afturför. Það er eins og þessi mál hafi dottið úr tísku einhvern tímann snemma á nýrri öld.
Þegar rifjuð eru upp umsvif hins opinbera í atvinnurekstri á liðinni öld er það jafnan gert í háði en áleitið er hvort við séum nokkuð á betri stað í okkar samtíma þrátt fyrir að ríkisfyrirtækin séu ekki endilega jafnsýnileg og áður, sbr. Grænmetisverslun ríkisins og Landssmiðjuna – hina ríkisreknu vélsmiðju. Ríkið á nefnilega enn í margháttuðum samkeppnisrekstri sem það niðurgreiðir stundum í ofanálag, nefna má Póstinn sem dæmi. Einkanlega hefur þó hvers kyns opinbera stjórnsýsla þanist út — og það á sama tíma og sjálfvirknivæðingin ætti með réttu að veita stórkostleg tækifæri til hagræðingar.
Í liðinni viku auglýsti tiltölulega ný ríkisstofnun sem nefnist Fjölmiðlanefnd eftir tveimur starfsmönnum í ný stöðugildi en erfitt er að sjá að sú stofnun hafi unnið þjóðfélaginu mikið gagn. Leiða má að því sterk rök að hún sé með öllu óþörf. Sífellt aukin umsvif hins opinbera leiðir hugann að því að agnarlítið ríki sem það
íslenska þarf eðlilega að sníða sér stakk eftir vexti. Í þessu tilliti geta þó ýmsir kostir fylgt smæðinni. Þó svo að ekki sé unnt að halda hér úti jafnumfangsmikilli stjórnsýslu og stóru ríkin geta boðleiðir verið styttri og afgreiðsla mála skilvirkari. Svo virðist því miður sem þessu sé um margt öfugt farið hér á landi. Kostir smæðarinnar stórlega vannýttir.
Á árum heimsstyrjaldanna var notast við hugtakið stríðssósíalisma um þá efnahagsstefnu sem var rekin, nokkuð sem reyndist örðugt að vinda ofan af. Svipað virðist hafa átt sér stað á dögum heimsfaraldursins. Á árunum 2019–2021 jukust útgjöld ríkissjóðs um 16% að raunvirði og sá útgjaldaauki gekk aðeins að hluta til baka þegar pestarskeiðinu linnti. Raunar hefur gengið svo illa að hagræða í opinberum rekstri að ef til vill væri rétt að stjórnvöld fengju aðstoð erlendra ráðgjafa til að takast á við vandann.
Tekjur ríkissjóðs hafa mörg undangengin ár reynst hærri en spár gerðu ráð fyrir en tekjuaukanum er eytt jafnharðan. Ríkisvaldið skortir aga til að halda aftur af sér. Stjórnvöld boða endrum og sinnum „almennar aðhaldsaðgerðir“ þegar við blasir að taka þarf ærlega til hendinni. Núverandi ríkisstjórn boðaði sparnað í upphafi kjörtímabilsins en lítið hefur orðið um efndir. Við vitum sem er að erfiðara verður að halda aftur af útgjöldum á síðari hluta kjörtímabilsins — menn mega því engan tíma missa eigi einhver árangur að nást.
Þetta leiðir aftur hugann að því hversu fáir stjórnmálamenn í okkar samtíma leggja áherslu á minni umsvif hins opinbera. Hægræðing og einföldun ríkisrekstrar er varla til umræðu, sárasjaldan minnst á fækkun ríkisstarfsmanna og útvistun verkefna ríkisins til einkaaðila varla á dagskrá. Í nærri hvert sinn sem kynnt er sameining ríkisstofnana er tekið skýrt fram að engum verði sagt upp störfum.
Hér er við ramman reip að draga og sumir myndu telja tregðu kerfisins svo mikla að næstum ómögulegt sé að ná tökum á því. Flokkur opinberra starfsmanna sem og bótaþega er líka orðinn svo stór að menn veigra sér við að styggja hann. Ekki bætir heldur úr skák að stjórnmálaflokkarnir eru reknir sem opinberar stofnanir fyrir skattfé — flokkarnir sem eiga að starfa utan við kerfið sem frjáls félagasamtök eru orðnir hluti af kerfinu og verja það.
Fordæmið frá tíunda áratugnum sýnir okkur þó að hægt er að ráðast til atlögu við báknið, selja ríkisfyrirtæki og minnka umsvif hins opinbera en um leið bæta þjónustu við borgarana. Til þess þarf þó ærlega hugarfarsbreytingu og hugmyndafræðilega endurnýjun á mið- og hægri væng stjórnmálanna — vakningu í líkingu við þá sem varð seint á síðustu öld.
