Fjögurra hæða viðbygging við Hótel Akureyri í Hafnarstræti 75 var nýverið valin fegursta nýbyggingin á síðasta ári af áhugafólki um framtíð arkitektúrs hér á landi. Hópurinn kveðst vilja gera uppreisn gegn þeirri einhæfu húsagerð sem blasir við landsmönnum – og kenna má við módern – og segir að útlit byggða sé mál allra sem landið búa. „Það er raunhæft að byggja fallegan hefðbundinn arkitektúr,“ segir í yfirlýsingu hópsins.
Það ber að fagna þessu framtaki. Húsagerð og hönnun jafnt gamalla sem nýrra hverfa er ekki einkamál tiltölulega fámennrar fagstéttar í landinu. Almannaskoðun einnar kynslóðar húsameistara og skipulagsfræðinga – og hvað þá frumleiki og nýjungagirni í efnisvali og rýmisþörf – er ekkert endilega til þess bær að sætta sjónarmið í þessu efni, enda er nýjum húsum og endurgerð þeirra sem eldri eru ætlað að standa til margra alda. Og það er rétt; það hafa allir skoðanir á umhverfi sínu, sem minnir raunar á að Íslendingar eru í það minnsta Norðurlandameistarar í málaþrasi og misklíð um útlit og staðarval mannvirkja, og hafa í sjálfu sér gert það að þjóðaríþrótt sinni að troða illsakir við annan mann um ásýnd og yfirbragð bæjarfélaga.
Ástæða þess að Hafnarstræti 75 varð fyrir valinu að þessu sinni er efalítið sú að húsið fellur einstaklega vel að þeim steinhúsum sem fyrir eru í götunni. Það er hannað og reist í þeim gamla og svipfagra stíl sem einkennir húsaröðina í einu kunnasta kennileiti bæjarins, í sjálfum hlíðarfætinum þar sem helsta guðshús bæjarbúa vakir yfir á fegursta kirkjustæði landsins. Nýbyggingin fellur raunar svo vel inn í bæjarmyndina að það er eins og hún hafi staðið þar í háa herrans tíð.
„Íslensku steinhúsin urðu ekki til fyrr en seint á átjándu öld, og það þurfti utanaðkomandi hjálp og hvatningu til að höggva til stein úr námum í næstu klöppum og kaldbökum.“
Húsasaga Íslendinga er sérstæð, svo ekki sé meira sagt. Það er eins og hún hafi verið á hlaupum undan sjálfri sér. Og sjaldnast þorað að horfast í augu við sig. Fyrstu landnámsmennirnir grófu sig raunar í jörð. Það var svo til engum byggingarefnum til að dreifa nema grjóti og torfi, og sjálfsagt einstaka feysknum rekaviðarbút. Á meðan aðrar þjóðir álfunnar hlóðu kastala og önnur stórhýsi úr steini, skáru áar okkar mó í klömbrur, og blönduðu streng og sniddum við grjóthleðslur, svo úr varð sá lágreisti íslenski torfbær, sem fyrir löngu er orðinn að sjálfsmynd þjóðarinnar, og það fyrsta sem íslensk börn teikna þegar þau langar að draga upp mynd af híbýlum.
Íslensku steinhúsin urðu ekki til fyrr en seint á átjándu öld, og það þurfti utanaðkomandi hjálp og hvatningu til að höggva til stein úr námum í næstu klöppum og kaldbökum. Það þurfti að líkindum hirðhúsameistara Kaupmannahafnar, Georg David Anthon til að vekja landsmenn af dvalanum, en hann er talinn hafa hannað þá steinhlöðnu kirkju sem blasir við Reykvíkingum úti í Viðey og reist var á árunum 1764 til 1774 og er næstelsta kirkja Íslands á eftir Hóladómkirkju, sem þáði efnivið sinn úr rauðleitu berginu í Hólabyrðu, skammt ofan við Hóla.
En enda þótt steinhúsin yrðu allnokkur á þessum tíma, svo sem Betrunarhúsið við Lækjargötu, sem nú hýsir Stjórnarráðið, Bessastaðakirkja, Dómkirkjan, Landakirkja, Nesstofa og síðar Hegningarhúsið við Skólavörðustíg, sem reist var öldinni seinna, þverskallaðist landinn við, og valdi sér viðaminni efniskost til að þétta sína byggð. Timburhjallurinn var lengi látinn nægja, og ýmist klæddur bárujárni eða forskalaður til að halda veðri og vindum.
Steypuöldin hélt ekki innreið sína á Íslandi fyrr en á árdögum tuttugustu aldar, og varla að nokkru ráði fyrr en menn höfðu lagt niður vopn á heimsins vígaslóð um miðja síðustu öld. En þá tók heldur ekki betra við en svo að hönnuðir tókust á um gamla og nýja stíla, og hrópuðu hver annan upp fyrir að vera allt of íhaldssamir í rómantík sinni eða framúrstefnulegir í fúnkisi og fáránlegri kassalögun.
Fyrir vikið er sundurgerðin í húsagötum hér á landi með því forkostulegasta sem hægt er að berja augum í heimi hér. Samræmið er sjaldnast til staðar – og það hefur bara hver byggt að sínu lagi, rétt eins og nágranninn megi eiga það sem úti frýs.
Það er íslenska leiðin. Hús þurfi ekki að falla að því sem fyrir er. Og hafa skuli það sem ljótara reynist.
Það er lag að breyta um kúrs. Tillitssemi kostar engin ósköp.
