Í ágúst verður þjóðin spurð einfaldrar spurningar. Viljum við halda áfram viðræðum við Evrópusambandið eða ekki. Stundum er það einfaldasta spurningin sem flækist mest í umræðunni. Það á sannarlega við í Evrópuumræðunni. Í stað þess að ræða efnislega hvort opna eigi þessar dyr eða loka þeim hefur umræðan að mestu snúist um formið, fortíðina og ýmsar hjáleiðir frá kjarna málsins og staðreyndum þess.
Talsverð umræða hefur skapast um að ekki sé hægt að halda viðræðum áfram þar sem umsókn Íslands hafi verið dregin til baka árið 2015.
Árið 2013 lofuðu bæði Sigmundur Davíð og Bjarni Benediktsson að þjóðin fengi að segja sitt álit á næstu skrefum. Það loforð var svikið. Þess í stað var ákveðið að setja viðræðurnar á ís með frægum bréfaskriftum við Brussel. Þjóðin var aldrei spurð.
Umsóknin var aldrei lögformlega afturkölluð. Það er staðreynd. Hvorki Alþingi né stofnanir ESB tóku slíka ákvörðun. Evrópusambandið virti þó beiðni íslenskra stjórnvalda og í framkvæmd hætti Ísland að vera virkt aðildarumsóknarríki.
Það er munur á þessu tvennu: framkvæmdinni og lögformlegu hliðinni. Það er grundvallarmunur á því að stöðva ferli eða draga umsókn til baka. Ýta á pásu eða slökkva á spólunni. Á þeim grunni er orðalag spurningarinnar sem lögð verður fram í haust byggð.
Spurningin er því einföld: Á að halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu?
❏ Já, halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu.
❏ Nei, ekki halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu.
Þetta er eina viðfangsefni þjóðarinnar núna. Að taka afstöðu um já eða nei. Þetta er ekki spurning um það hvort Ísland eigi að ganga í ESB. Heldur um hvort við viljum fá samning í hendur til að geta tekið upplýsta afstöðu til eða ekki.
Þras um formið
Þessi einfalda staðreynd virðist þó flækjast fyrir nei-sinnum. Allt er gert til að þæfa hið einfalda. Flækja og stækka hnútinn. Orðalagið er rangt, tímasetningin óheppileg og ferlið ófullnægjandi. Það er ekki um neitt að semja. Og svo framvegis. Í stað þess að ræða efnið fer orkan í að efast um umgjörðina. Líkt og í upphafsstefi Friends er þjóðin farin að þekkja nei-stefið þokkalega.
Á sama tíma er Þorgerður Katrín gerð að táknmynd alls ills í málinu. Hvert einasta skref sem hún tekur er tortryggt. Hún er víst í stöðugu laumumakki í Brussel og ætlar sér að troða þjóðinni inn í Evrópusambandið bakdyramegin … reyndar með tvöfaldri þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. Það finnst mér frumlegasta nálgunin. Því opnara og skýrara gæti ferlið ekki verið en að biðja þjóðina sjálfa að taka afstöðu í lýðræðislegum kosningum. Umræðan er öll í efsta stigi og ég tel nokkuð ólíklegt að andstæðir pólar nái sameiginlegri lendingu úr þessu. Mitt á milli stendur hópur einstaklinga sem eru óvissir. Hugur minn er hjá þeim.
Við búum við óstöðugan gjaldmiðil, háa vexti og þráláta verðbólgu á Íslandi. Við búum í fákeppnisumhverfi og höfum ekki sæti við borðið innan ESB þar sem teknar eru ákvarðanir sem hafa áhrif á okkar daglega líf.
Um áraraðir hafa ákveðin hagsmunaöfl og stjórnmálaöfl á Íslandi fussað og sveiað gagnvart umræðunni um ESB. Vilja helst ekki ræða þennan valkost og vilja ekki einu sinni sjá mögulegan samning.
En í heimi sem breytist hratt er skynsamlegt að hafa fleiri en einn valkost.
Ef samningur reynist ekki hagstæður mun þjóðin án efa hafna honum eins og Norðmenn hafa gert í tvígang. En hafni þjóðin að halda viðræðum áfram í ágúst getur það lokað þessum mögulega fyrir komandi kynslóðir um ófyrirsjáanlega framtíð.
Að halda viðræðum áfram snýst ekki um að gefa eftir snefil af fullveldi okkar. Þvert á móti snýst það um að nýta það og beita því. Allt snýst þetta um íslenska hagsmuni og tækifæri. Það hefur þjóðin áður gert með ákvarðanir um stöðu Íslands í alþjóðasamstarfi, með aðild að NATO og samningnum um EES. Þær ákvarðanir voru teknar með hagsmuni þjóðarinnar að leiðarljósi.
Nú stöndum við frammi fyrir næsta skrefi.
Spurningin er einföld: viljum við opna dyrnar eða loka þeim?
Svarið á ekki að vera í höndum okkar stjórnmálamanna.
Það á að vera í höndum þjóðarinnar.
P.s. Ég spurði þingmann minnihlutans á dögunum hvort hann liti málið jákvæðari augum ef ályktunin hefði farið í samráðsgátt, ef spurningin væri öðruvísi orðuð og ef dagsetningin væri önnur. Svarið var skýrt: hæðnisglott og höfuð hrist.
