Hálendisþjóðgarður myndi ná yfir um 30% af öllu landinu en um helmingur svæðisins er þegar friðlýstur. Umhverfisráðherra mælti fyrir frumvarpi um þjóðgarðinn í vikunni.
Þann 8. desember síðastliðinn mælti Guðmundur Ingi Guðbrandsson umhverfisráðherra fyrir frumvarpi um miðhálendisþjóðgarð.
Í ræðu sinni á Alþingi sagði hann meðal annars: „Hálendisþjóðgarður yrði án efa stærsta framlag Íslendinga til náttúruverndar í heiminum hingað til og myndi styrkja ímynd Íslands á erlendri grundu. Þetta tækifæri skulum við ekki láta úr greipum okkar renna.“
Ákveðið í ríkisstjórnarsáttmála
Hugmyndir um stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu ná aftur á síðustu öld. Fjölmargir náttúruverndarsinnar hafa barist fyrir þessu verkefni um langan tíma og varðað leiðina af hugsjón. Í sáttmála ríkisstjórnar Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs um ríkisstjórnarsamstarf og eflingu Alþingis frá 30. nóvember 2017 er stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu meðal stefnumála – í fyrsta sinn í ríkisstjórnarsáttmála.
Í samræmi við það var skipuð þverpólitísk nefnd þingmanna frá öllum stjórnmálaflokkum á Alþingi, auk fulltrúa umhverfis- og auðlindaráðuneytisins, forsætisráðuneytisins og sveitarfélaga um stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu í apríl 2018 og skilaði nefndin af sér skýrslu til umhverfisráðherra í desember 2019 þar sem finna mátti tillögur um hvernig best væri að standa að stofnun slíks þjóðgarðs.
Hvað er Hálendisþjóðgarður?
Gert er ráð fyrir að Hálendisþjóðgarður verði sjálfstæð stofnun undir yfirstjórn ráðherra. Lög um Vatnajökulsþjóðgarð myndu falla úr gildi og Vatnajökulsþjóðgarður yrði hluti Hálendisþjóðgarðs auk þeirra svæða á miðhálendinu sem þegar hafa verið friðlýst á grundvelli náttúruverndarlaga og heyra undir stjórnsýslu Umhverfisstofnunar.
Um helmingur svæðisins nýtur nú þegar verndar og má þar nefna Vatnajökulsþjóðgarð, Hofsjökul og Þjórsárver, Kerlingarfjöll, Landmannalaugar og Hveravelli.
Nái þessar hugmyndir fram að ganga verður Hálendisþjóðgarður stærsti þjóðgarður í Evrópu og með honum myndu ein stærstu óbyggðu víðerni sem finnast í Evrópu fá vernd.
Fimm ár í vinnslu í Stjórnarráðinu
Um fimm ár eru síðan verkefnið hófst í Stjórnarráðinu, í stjórnartíð Sjálfstæðisflokks og Framsóknar, með skipun nefndar um forsendur fyrir þjóðgarði á hálendinu. Í stjórnarsáttmála Sjálfstæðisflokks, Bjartrar framtíðar og Viðreisnar var talað um aukna vernd miðhálendis.
Þrátt fyrir þetta ríkir alls ekki þverpólitísk sátt um frumvarpið, og ýmsir fulltrúar samstarfsflokka Vinstri grænna í ríkisstjórn hafa gagnrýnt ýmis atriði þess. Þá hefur einnig komið fram gagnrýni frá stjórnarandstöðunni. Helstu athugasemdir felast í að samráð hafi ekki verið nægjanlegt, sér í lagi við sveitarstjórnir og þá sem búa næst fyrirhuguðum þjóðgarði.
FETAR, hagsmunasamtök fyrirtækja sem starfa við ferðaþjónustu á sérútbúnum bifreiðum, hafa kallað þjóðgarðinn pólitísk hrossakaup: „Hálendisþjóðgarður er risavaxið mál sem varðar þjóðarhag til allrar framtíðar og því ótækt að hálendið, ferðafrelsi og perlur íslenskrar náttúru verði skiptimynt í valdatafli stjórnmálaflokka.“
Guðmundur Ingi segist hins vegar afar bjartsýnn á að frumvarpið verði að lögum. Þó má reikna með einhverjum breytingum á því í meðförum þingsins.
Upphaflega stóð til að hann myndi mæla fyrir frumvarpinu á síðasta vorþingi en því var frestað, meðal annars því öll ráðuneyti ákváðu að fækka þeim þingmálum sem átti að leggja fram í vor þannig að mál tengd heimsfaraldrinum gætu verið sett í forgang. Hluti af gagnrýni felst einmitt í að frumvarpið sé lagt fram svo seint á síðasta vetri sitjandi ríkisstjórnar.
Flóknara skipulag
Lagt er til að stjórnskipulag Hálendisþjóðgarðs verði svipað og í Vatnajökulsþjóðgarði en vegna stærðar hans er það nokkuð flóknara en annarra þjóðgarða. Felst munurinn einkum í skiptingu þjóðgarðsins í sex rekstrarsvæði og skipan umdæmisráða en í Vatnajökulsþjóðgarði eru fjögur rekstrarsvæði og svæðisráð. Umdæmisráð gegna samkvæmt ákvæðum frumvarpsins hliðstæðu hlutverki og svæðisráð Vatnajökulsþjóðgarðs, en lagt er þó til að ákveðin verkefni færist frá stjórn til umdæmisráðs. Auk þess mun forstjóri stofnunarinnar heyra beint undir ráðherra en ekki stjórn.
Önnur efnisákvæði eru hins vegar að mestu leyti þau sömu fyrir Hálendisþjóðgarð og eru í gildandi lögum um Vatnajökulsþjóðgarð, til dæmis um stjórnunar- og verndaráætlun, almennar meginreglur um háttsemi í þjóðgarðinum, starfsemi í þjóðgarðinum, atvinnustefnu, landnýtingu, þjónustu auk almennra reglna um eftirlit og valdheimildir vegna þess.
Afleidd störf í héraði
Þegar Guðmundur Ingi mælti fyrir frumvarpinu minnti hann á að í gildandi fjármálaáætlun hefur þegar verið gert ráð fyrir fjármagni til uppbyggingar meginstarfsstöðva og rekstrar þjóðgarðsins.
„Slík uppbygging býr til afleidd störf, eykur þjónustu heima í héraði, laðar til sín ferðamenn sem hafa þá áhuga á að dvelja lengur á hverjum stað fyrir vikið, og nýta sér þá þjónustu sem er í boði á viðkomandi svæði. Ekki síst býður slíkt upp á tækifæri til að auka þá þjónustu og bæta nýrri við þegar ferðamaðurinn hefur fleiri ástæður til að stoppa lengur á þeim stöðum sem uppbygging á sér stað,“ sagði hann í ræðunni.
Þá benti Guðmundur Ingi á að þegar litið er til opinberra starfa og horft til Vatnajökulsþjóðgarðs sem dæmi þá voru samtals 34 ársverk fastra starfsmanna í þjóðgarðinum haustið 2020. Þar af 30 á starfssvæðum þjóðgarðsins en fjögur á höfuðborgarsvæðinu. Þá voru 114 einstaklingar við sumarstörf í þjóðgarðinum síðastliðið sumar, allt störf úti á landsbyggðinni.
Greinin birtist fyrst í helgarblaði DV.
