Í ferðum mínum sem leiðsögumaður í Japan verð ég vitni að því hvað vekur hvað mesta athygli gestanna frá Íslandi.

Vissulega hrífst fólkið af Tókýó, Osaka og Kýótó en einnig vekur matarmenning og trúariðkun Japana mikla undrun auk náttúrufegurðar landsins.

Margir undrast hvað samgöngukerfin eru snyrtileg og afkastamikil en farþegar í lestum Tókýó borgar eru um 40 milljónir á dag og farþegafjöldi í hraðlestarkerfi Japans nálgast um 400 milljónir á ári. Þar af leiðandi gengur umferð einkabíla vel í flestum borgum.

Eitt af því sem vekur athygli ferðamanns frá Íslandi er þrifnaður á lestarstöðvum, gangstéttum, meðfram vegum og á almannafæri. Nánast hvergi sést drasl þótt hvergi sjáist ruslafötur. Japanir taka ruslið einfaldlega með sér heim og flokka það þar. Skólabörn sjá um dagleg þrif í skólum enda ganga allir þar um á inniskóm.

Kurteisi Japana er mjög áberandi og hef ég aldrei séð þá ganga yfir götu á rauðu ljósi. Þeir bera augljósa virðingu fyrir umhverfinu, gestum sínum og náttúrunni.

Af þessari upptalningu sést að það er ýmislegt sem við Íslendingar getum lært af Japönum.

En það sem er áhrifaríkast í Japansheímsókn er að upplifa Hiroshima. Skoðum það nánar.

6. ágúst 1945

Þennan dag um klukkan 8:15 um morguninn sprakk kjarnorkusprengja í um 600 metra hæð yfir miðborg Hiroshima. Í borginni voru aðallega konur, börn og eldra fólk enda voru flestir karlmenn að sinna herskyldu í stríðinu.

Unglingar og eldri borgarar voru flestir að ryðja götur og hús til að tryggja að eldar breiðist síður út í næstu sprengjuárás. En enginn í borginni bjóst við að upplifa þau ósköp og eyðileggingu sem sprengjan olli þennan dag sem nú er talinn einn sá merkilegasti í sögu mannkyns.

Sprengjan hafði verið í þróun í nokkur ár en Bandaríkjamenn voru búnir að finna út hvar áhrif hennar yrðu hvað mest og völdu Hiroshima og Nagasaki sem skotmörk.

Um 240 þúsund manns fórust við sprenginguna í báðum borgunum auk um 200 þúsund annarra sem dóu vegna afleiðinga geislunarinnar. Til samanburðar þá búa um 240 þúsund manns höfuðborgarsvæðinu okkar í dag.

Í Hiroshima er Friðarsafnið með tilheyrandi Friðargarði þar sem gestir fá upplýsingar og sjá ljósmyndir og kvikmyndir sem sýna skelfilegar afleiðingar sprengjunnar. Enginn fer ósnortinn frá Hiroshima og margir bresta í grát.

Var þetta nauðsynlegt?

Hluti af Friðarsafninu samanstendur af skjölum og skýrslum herforingja Bandaríkjahers, tillögum þeirra til forsetans um val á borgum til að sprengja og mat á afleiðingum þeirra. Herforingjarnir sannfærðu forsetann um að sprengjurnar myndu leiða til uppgjafar Japana og spara líf hundruð þúsunda hermanna í langvarandi stríði við þá.

Eitt helsta deiluefni sagnfræðinga í dag er spurningin hvort það hafi verið nauðsynlegt að beita kjarnorkusprengjum til að knýja Japani til uppgjafar.

Sumir fullyrða að það hafi ekki þurft að beita sprengjunum og að Japanir hefðu gefist upp innan nokkurra vikna vegna veikrar stöðu þeirra á vígvellinum. Eisenhower sem þá var herforingi sagði að Japanir væru við að gefast upp. Bent hefur verið á að Rússar hafi verið búnir að ná stóru landsvæði af Japönum, þar á meðal Suður Sakhalin og Kurileyju sem enn í dag eru hlutar af Rússlandi.

Þannig hefur verið bent á að með sprengjunum hafi Bandaríkjamenn í raun verið að senda skilaboð til Rússa um að hætta frekari landvinningum í Asíu.

Ef það er rétt má segja að ákvörðunin um að varpa kjarnorkusprengjum á Hiroshima og Nagasaki sé stríðsglæpur. Eftir heimsóknir mínar þangað er ég sannfærður um að það sé raunin.

Stríðsmenn hafa alltaf fylgt mannkyninu

Heimsstyrjaldirnar fyrri og seinni eru mestu hamfarir sem hafa átt sér stað frá upphafi mannkyns en talið er að um 100 milljónir manna hafi farist í þeim.

Keisarar og herforingjar í Þýskalandi og Austurríki eru taldir bera mesta ábyrgð á því að fyrri heimsstyrjöldin hófst. Hitler og hans herforingjar komu seinni heimsstyrjöldinni af stað.

Í báðum þessum styrjöldum var kveikjan að ófriði árátta þjóðarleiðtoga að stækka landsvæði sitt. Áróðursmeistarar sameinuðu þjóðir gegn ímynduðum óvini sem var sagður ógna tilveru fólks og væri sökudólgur ófara hjá þjóðinni. Einnig hefur verið nefnd hin brýna þörf herforingja að fá „sitt stríð“ og prófa stríðstólin sem hafa verið smíðuð.

Þessi ófriðarárátta hefur fylgt mannkyninu frá örófi alda.

Þjóðflokkar frummannsins vörðu sig gegn óvinum og vildu stækka sitt yfirráðasvæði. Þeir bentu oft á hættur sem stöfuðu af fólki sem væri „öðruvísi“ eða „óæðra“ þeim sjálfum og ógnaði tilveru síns hóps.

Sturlungaöldin á Íslandi er dæmi um valdagræðgi örfárra herskárra höfðingja sem vildu stækka sitt umráðasvæði með vopnavaldi eftir um 350 ára friðartíma frá landnámi.

Í dag verðum við vitni að sömu ófriðaráráttu hjá Pútín sem vill stækka sitt land með innrás í Úkraínu og gera það stórt … aftur. Hann segir að Úkraína með aðstoð NATO ríkja ógni tilveru Rússlands.

Trump hefur beitt vopnum af miklum þunga og hefur hótað að leggja heilu siðmenningarnar í rúst, samanber átökin í Íran. Hann hefur talað um innlimun Grænlands, Venesúela og Kúbu í Bandaríkin.

Öll þessi átök og hótanir er hægt að ræða og leysa við samningaborðið en stríðsþörfin verður oft uppi á borðinu hjá þessum mönnum.

Í dag eru um 12200 kjarnorkuvopn til í heiminum sem duga til að eyða honum um hundrað sinnum. Þetta er skelfileg tilhugsun þegar haft er í huga að Jörðin okkar er líklega eina plánetan í alheiminum sem líf hefur orðið til og getur þrifist. Maðurinn sem hefur þróast í um 3 milljónir ára getur eytt sjálfum sér á einni mínútu.

Eða eins og David Attenborough orðar það: „Við, mannkynið höfum vald til að búa til nýja heima, en einnig valdið til eyða þeim“.

Friður í Evrópu í 80 ár

Fullyrt hefur verið að frá upphafi sögu mannsins hafi stríðsátök átt sér stað í um 90% af tímanum. Því má segja að stríð sé hið venjulega ástand hjá mannskepnunni.

Flest stríðsátök síðustu alda hafa átt sér stað í Evrópu. Þar til seinni heimsstyrjöldinni lauk hafði verið ófriður í Evrópu nánast óslitið í um 3000 ár með undantekningu sem hefur verið nefnd Rómarfriðurinn („Pax Romana“) sem stóð yfir í um 200 ár um Krists burð. Áðurnefndur friðartími á Íslandi eftir landnám er mikið afrek sem rekja má til stofnunar Alþingis árið 930 sem var mikilvægur vettvangur sátta og samninga.

Friðartímabilið í Evrópu („Pax Europea“) hefur nú varað í 81 ár innan 30 landa Evrópska efnahagssvæðisins. Evrópusambandið fékk friðarverðlaun Nóbels árið 2012 fyrir að hafa stuðlað að og tryggt frið meðal sambandsríkja, auk þess að stuðla að friði um allan heim.

Því má með sanni segja að ESB sé fyrst og fremst friðarbandalag sem hefur tryggt langþráðan frið með dyggri aðstoð NATO.

Fram undan er þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald viðræðna við ESB um fulla aðild Íslands að þessari samvinnu- og friðarhreyfingu sem hefur tryggt frið meðal sinna ríkja frá stofnun hennar.

Það er ekki valkostur fyrir okkur Íslendinga að vera hlutlausir í ótryggum heimi þar sem stórar valdablokkir berjast um völd og lönd. Það hriktir í stoðum NATO og við verðum að halla okkur að vinaþjóðum og sækja stuðning frá þeim.

Ljóð frá Hiroshima

Ég læt þetta ljóð frá Ebbu Margréti Magnúsdóttur fylgja með þessum pistli, með góðfúslegu leyfi frá Ebbu, en hún var einn ferðalanganna í síðustu ferð minni til Japan. Ljóðið er ort undir áhrifum hæku, bragarháttar Japana:

Heimsókn til Hiroshima
Hryggir mig
Líka þig

Tár um erfiða tíma
Tala við mig
Í Hiroshima

Brennd börnin
og blindir menn
Hver var þeirra vörnin.

Geislunaráhrifin eru grimm
Þau ég finn
Á göngu um Hiroshima

Þú hringir himneskri bjöllu
Hún boðar frið
Frá Hiroshima

Þegar blessuð Japönsku börnin
Leika sér hér
Falleg er líka tjörnin

Í Friðargarðinum gosbrunnur gefur
góða von um frið
Í heimi sem stundum sefur

Því þar stjórna víða vondir menn
Vona að Guð gefi þeim grið
Þeir heimsæki Hiroshima
Í tíma.