Miklu máli skiptir að hæfur maður sitji á forsetastóli, ekki síst þegar kemur að stjórnarmyndunum og þingrofi. Frægustu þingrof Íslandssögunnar voru bæði framkvæmd áður en hægt var að bera vantraust fram á hendur ríkisstjórn og fyrir lá að hægt hefði verið að mynda nýja ríkisstjórn án kosninga. Ólafur Þ. Harðarson, fyrrverandi stjórnmálafræðiprófessor við HÍ, er gestur Ólafs Arnarsonar á Eyjunni. Hann segir reglur um völd forseta hafa verið að mótast allt fram á síðustu ár.

Eyjan - Olafur Hardarson 20 april - 3.mp4

„Við höfum þarna nokkur dæmi um það að þetta hlutverk forsetans við stjórnarmyndanir, það getur skipt verulegu máli. Í þessum tilfellum er auðvitað mjög mikilvægt að það sé hæfur maður sem situr á Bessastöðum. Hann þarf ekkert endilega að vera stjórnmálamaður. Kristjáni Eldjárn gekk ágætlega að leysa þessar stjórnarkreppur þó að hann væri fornleifafræðingur,“ segir Ólafur.

Hann bendir á að forsetinn hafi einnig vald, sem komið hafi í ljós á þessari öld, þegar kemur að þingrofi. Þar til Ólafur Ragnar Grímsson synjaði, að því er virðist, Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, þáverandi forsætisráðherra, um þingrofsheimild 2016, hafði verið litið svo á að forsætisráðherrann hefði þingrofsréttinn. Nú sé komið á daginn að svo sé ekki, forsetinn geti synjað um þingrofsheimild þó að hann hafi ekki sjálfstæða heimild til að rjúfa þing án atbeina forsætisráðherra.

„Mér hefur sýnst á umræðunni síðustu ár að þó að hér áður hafi ýmsir talið að þetta væri kannski ekki á valdsviði forsetans þá sé það orðin ríkjandi skoðun núna að forsetinn hafi í raun sjálfstæða að komu að þingrofi og hann geti algerlega hafnað þingrofsbeiðni forsætisráðherrans og ég sé líka að Guðni hefur talað um það og það er líka í stjórnarskrártillögum, sem Katrín Jakobsdóttir lagði fram sem þingmannafrumvarp 2021, að það sé eðlilegt, og það er sem sagt lagt til að það verði skylda í stjórnarskrártillögunum, að áður en forsetinn samþykkir þingrof þá ráðfæri hann sig við formenn flokkanna á Alþingi. Þannig að ef það er þingmeirihluti fyrir nýrri stjórn þá eigi forsetinn eiginlega að synja þingrofinu.“

Ólafur segir þetta atriði skipta mjög miklu máli vegna þess að frægustu þingrof Íslandssögunnar, 1931 og 1974, urðu undir kringumstæðum þar sem hægt hefði verið að mynda nýja ríkisstjórn án kosninga. „Þegar þau fóru fram og kóngurinn 1931 og Kristján Eldjárn 1974 féllust báðir á beiðni forsætisráðherranna um þingrof áður en vantraust var borið fram, en það var vitað í bæði skiptin að vantraust á ríkisstjórnina yrði samþykkt og í bæði skiptin voru flokkar tilbúnir til að mynda nýja stjórn, að minnsta kosti til bráðabirgða.“