Síðastliðinn miðvikudag birtist í Berlingske grein eftir Ditlev Tamm, fyrrv. prófessor í réttarsögu við Hafnarháskóla, sem er mörgum íslenskum lögfræðingum kunnur. Hann var hér síðast á ferð í október í fyrra og flutti þá erindi á málfundi um stjórnspeki Snorra Sturlusonar. Í greininni í liðinni viku gerir Tamm hnignandi þýskukunnáttu Dana að umtalsefni sem hann nefnir „et af vor tids store danske dannelsestab“. Sú afturför sem orðið hafi í þekkingu Dana á þýskri tungu sé einhver mesta menningarlega afturför vorra tíma. Öllum sé orðið ljóst að Evrópa þurfi að styrkjast hernaðarlega jafnt sem andlega. Öflugustu vopnin í baráttunni fyrir andanum sé málið „og derfor må vi lære andre sprog end engelsk“ skrifar Tamm.
Slík tungumálahnignun hefur einnig orðið sunnar á meginlandinu. Í Frakklandi hefur félagsvísindastagl að mestu rutt í burtu kennslu í erlendum málum í menntaskólum, nýmálum jafnt sem klassískum. Sú var tíð að franskir menntamenn lærðu þýsku og þeir þýsku frönsku svo milli áhrifafólks í löndunum tveimur myndaðist náin vinátta. Þeim djúpstæðu tengslum hefur að mestu verið glutrað niður. Nú er svo komið að Þjóðverjar og Frakkar þekkja ekki lengur hverja aðra. Þýsk menning er orðin Frökkum framandi, til að mynda er ekki lengur að finna eina einustu bókabúð í París sem eingöngu selur þýskar bækur. Unga fólkið í Frakklandi er löngu hætt að sækja tungumálanámskeið í Þýskalandi og eignast ekki þýska pennavini. Allt mun þetta bitna á Evrópusamvinnunni til langrar framtíðar.
Tamm rifjar upp í grein sinni að Danir hafi einkum og sér í lagi sótt sér fyrirmyndir í menningarefnum til Þýskalands en þetta hafi breyst eftir heimsstyrjöldina síðari og þekking á þýskri tungu og sögu „gået katastrofalt tilbage“ eins og hann orðar það. Hann hafði verið á ferðalagi í Berlín um páskana og rétt hjá bústað hans þar í borg sé minnisvarði um Søren Kierkegaard sem dvaldi langdvölum í Berlín á fimmta áratug næstsíðustu aldar. Þar vann hann að ritverkum sínum og drakk í sig þýska sögu og menningu. Sé betur að gáð megi finna merki um þýsk-norræn menningartengsl við hvert fótmál.
Þýskaland er forysturíki álfunnar og hið langöflugasta hvernig sem á það er litið og Tamm rifjar upp að fyrrum hafi allir Danir sem gengu menntaveginn lært þýsku. Þekking á þýskri tungu veiti aðgang að bókmenntum einnar mestu menningarþjóðar heims, tungumálið sjálft sé nákvæmt og skýrt og á mörgum sviðum vísinda megi finna margfalt betri fræðibækur á þýsku en ensku. Ég þekki það sjálfur við eigin fræðiiðkun hversu mikið gagn ég hef haft af grúski á þýskum háskólabókasöfnum en Þjóðverjar eiga til að mynda uppflettirit á ótrúlegustu sviðum. Fyrirmyndir norrænnar menningar og vísinda liggja að stórum hluta í Þýskalandi, margfalt stærra þjóðfélagi en því norræna.
Tamm segir lykilatriði fyrir sterkari Evrópu að efla kunnáttu í þýsku, sem og öðrum tungumálum meginlandsins og nefnir hann þar sömuleiðis frönsku, ítölsku og spænsku. Hætti Evrópumenn alfarið að læra tungumál hvers annars muni þeir hætta að skilja menningu hvers annars. Þar með geti Evrópa ekki verið sameinuð heldur áfram háð Bandaríkjunum og „det er ikke vejen frem, ved vi nu,“ segir Tamm.
Ég var á dögunum á ferðalagi með nemendur mína í Kaupmannahöfn í samnorrænu verkefni og ræddi lengi við sænskan kollega sem kennir þýsku við menntaskóla í Stokkhólmi. Stór hluti sænskra menntaskólanema lýkur enn stúdentsprófi í þýsku eftir tveggja ára nám í menntaskólanum en hefur áður lært þýsku í fjögur ár í grunnskóla. Samt sem áður kunna mun færri sænskir menntamenn þýsku nú en áður var þegar þýskan var skyldugrein. Milli Norðurlandanna og Þýskalands hefur orðið menningarrof líkt og Tamm lýsir í grein sinni. Íslendingar eru þó á enn verri stað í þessu tilliti. Nú er svo komið að aðeins lítill hluti menntaskólanema lýkur stúdentsprófi í þýsku — og eftir aðeins þriggja missera nám sem er vitaskuld alltof stutt. Í ofanálag eru fæstir íslenskir menntaskólanemar færir um að skilja dönsku að nokkru marki. Ekki einasta hefur orðið menningarrof milli okkar og Þjóðverja heldur er hið sama að gerast milli Íslendinga og hinna Norðurlandaþjóðanna.
Fram um 1970 voru danska, enska, latína, þýska og franska allt skyldugreinar til stúdentsprófs hér á landi. Skilningur á hinum Norðurlandamálunum var líka mun almennari en nú er orðinn. Við blasir að tungumálaþekkingu hefur hnignað og rétt að taka enskuna til hliðar enda er hún hvort eð er alltumlykjandi. Lausnin við þessu er að fara sömu leið og Færeyingar — hefja nám í dönsku í þriðja bekk grunnskóla. Íslendingar verði þar með að fullu hlutgengir á skandinavísku málsvæði. En um leið væri rétt að gera þýsku aftur að skyldugrein til stúdentsprófs og hefja kennslu í henni í efri bekkjum grunnskóla. Menn geta ekki þóst vera alþjóðlega sinnaðir ef þeir þekkja engin önnur erlend mál en ensku. Menning okkar er norræn og fyrirmyndir norrænnar menningar koma sunnar af meginlandinu, einkum og sér í lagi frá Þýskalandi.
Þeir sem læra ekki tungumál fara á mis við þann aga og þá rökhugsun sem því fylgir óhjákvæmilega að leggja fyrir sig málfræði. Hér og víðar í álfunni hefur verið gengið milli bols og höfuðs á úrvalshópum nemenda í húmanískum greinum. Ég spái því að stærðfræðin verði næsta skotmark niðurrifsaflanna sem virðast ekki þola hið djúpa og vitsmunalega. Svo er að sjá sem hreinar hlutlægar forsendur líkt og liggja til grundvallar í málfræði og stærðfræði falli ekki í kramið í okkar samtíma; allt skal vera afstætt. Hin gamalgróna braut afburðarnámsmannna hverfur þar með og menningu hnignar.
