Vísitala neysluverðs hækkaði í janúar. Venjulega lækkar vísitalan í janúar vegna þeirra áhrifa sem útsölur hafa. Hagfræðingur frá Íslandsbanka stígur fram á sviðið og segir breytingu á gjaldtöku af ökutækjum, sem tók gildi um áramót, vera meginorsök hækkunarinnar að þessu sinni og setur fram vangaveltur um að reiknimeistarar ríkisstjórnarinnar hafi misreiknað sig.
Ríkisútvarpið og Morgunblaðið, ásamt Sýn, grípa þessa túlkun hagfræðingsins á lofti og beina spjótum sínum harkalega að ríkisstjórninni. Þessir miðlar eru allir handgengnir stjórnarandstöðunni fremur en staðreyndum eins og framganga þeirra í t.d. máli Ásthildar Lóu Þórsdóttur sýndi bersýnilega. Ríkisútvarpið gengur svo langt að segja miklar líkur á frekari hækkunum vísitölunnar vegna gjaldtökubreytingarinnar. Ekki eru færð rök fyrir því hvernig eins skiptis liðir, á borð við gjaldskrárbreytingar um áramót, valda viðvarandi verðbólguþrýstingi, enda ekki hægt að færa rök fyrir því.
Athygli vekur að fréttamaður RÚV, sem vinnur og flytur fréttina um hækkun vísitölunnar og gagnrýnir ríkisstjórnina harkalega í fréttaflutningi sínum, er María Sigrún Hilmarsdóttir. Bróðir hennar er Sigurður Örn Hilmarsson, sem situr á Alþingi fyrir Sjálfstæðisflokkinn sem varaþingmaður Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur, sem menntar sig í New York. Sjálfstæðisflokkurinn hefur ekki linnt látum í stanslausri gagnrýni á sitjandi ríkisstjórn og augljóslega vekur þetta spurningar um það hvort stjórnendur RÚV og fréttastofu RÚV gæti nægilega vel að hlutleysisskyldu stofnunarinnar. Jú, þrátt fyrir að búið sé að skella einhverju ohf. viðskeyti við nafnið er RÚV og verður ríkisstofnun.
Þá vekur einnig athygli að hagfræðingur hjá Íslandsbanka skuli skella skuldinni vegna hækkunar vísitölunnar nær alfarið á gjaldbreytingar ríkisins um áramót og gefa undir fótinn með það að frekari vísitöluhækkunar sé að vænta af þeim sökum, ýja jafnframt að því að fjármálaráðherra og starfsfólk hans hafi ekki reiknað dæmið til enda.
Þetta stenst illa skoðun. Við breytingu á gjaldtöku af ökutækjum um áramót voru tekin upp kílómetragjöld jafnframt því sem eldsneytisgjöld voru felld niður. Einnig voru vörugjöld hækkuð á bíla sem nota jarðefnaeldsneyti. Samkvæmt upplýsingum frá FÍB fer því fjarri að olíufélögin hafi lækkað verð á bensíni og dísel um sömu fjárhæð og eldsneytisgjaldið lækkaði um. Olíufélögin hafa þvert á móti hækkað álagningu sína um 5-6 krónur á hvern lítra eldsneytis. Í raun er það einungis Costco sem hefur fært alla niðurfellingu eldsneytisgjalda í vasa neytenda. Hin félögin notuðu tækifærið til að hækka álagninguna hjá sér. Ekki verður ríkisstjórnin sökuð um þetta – ekki með réttu.
Þá hefur gengi krónunnar verið að styrkjast jafnframt því sem heimsmarkaðsverð á olíu hefur lækkað mikið frá miðju síðasta ári. Olíufélögin hafa ekki látið viðskiptavini sína njóta þessa heldur notað tækifærið til að hækka álagningu sína. Þetta hefði hagfræðingur Íslandsbanka getað bent á fremur en að dylgja um afleiðingar breytingar á gjaldtöku.
Hvað varðar verðhækkun á bílum vegna hækkunar vörugjalda og lækkunar á endurgreiðslu vegna kaupa á rafmagnsbílum má benda á að um langt skeið hefur ríkt þverpólitísk samstaða um að breyta þurfi gjaldtökunni til að bregðast við og styðja við þau orkuskipti sem eru í gangi. Einhverra hluta vegna tókst síðustu ríkisstjórn ekki að hrinda þeirri breytingu í framkvæmd. Reyndar tókst þeirri ríkisstjórn ekki að hrinda mörgu í framkvæmd. Ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur gekk í verkið. Vitaskuld er óheppilegt að eins skiptis áhrif breytinganna skuli leiða til hækkunar vísitölu neysluverðs vegna þess að sú hækkun hækkar lán heimilanna og fyrirtækjanna í landinu.
Varhugavert er þó að samþykkja mat Hagstofunnar á áhrifum þessara breytinga gagnrýnislaust. Hagstofan hefur oft þurft að leiðrétta útreikning sinn á vísitölu neysluverðs afturvirkt á liðnum árum. Höfum við einhverja vissu fyrir því að Hagstofan reikni rétt þau áhrif sem breyting gjaldtöku af bifreiðum hefur á verðlag í landinu? Tók Hagstofan tillit til þess að mikil bílasala var í lok síðasta árs vegna fyrirhugaðrar hækkunar og lítil sem engin bílasala hefur verið í janúar? Hefur lækkun eldsneytis verið tekin að fullu inn í útreikning vísitölunnar? Þetta vitum við ekki og þetta veit ekki einu sinni Hagstofan. Kannski kemst hún að því eftir tvö ár eða svo, en útreikningar vísitölu neysluverðs hverju sinni miðast að jafnaði við neyslumynstur tveimur árum fyrr. Þetta ætti hagfræðingurinn hjá Íslandsbanka að vita og mætti benda á.
Einnig kemur í ljós að talsverðar verðhækkanir hafa orðið á matvælum í janúar. Þetta eru fyrst og fremst hækkanir á íslenskum landbúnaðarafurðum, kjöti og mjólkurvörum, og raunar má segja að matarverðbólga undanfarin misseri og ár stafi fyrst og fremst af því hve innlend framleiðsla hefur hækkað mikið. Ekki stafar þetta af breyttri gjaldtöku af bifreiðum.
Við blasir að sú mikla verðbólga, sem Hagstofan reiknar sig niður á í janúar, sé fyrst og fremst verðhækkun á bílum, sem enginn hefur verið að kaupa á þessu nýja verði, og hækkun á innlendum matvælum. Fullkomin óvissa ríkir um áhrif niðurfellingar eldsneytisgjalds og upptöku kílómetragjalds á vísitöluna að öðru leyti en því að fyrir liggur að olíufélögin notuðu tækifærið og hækkuðu álagningu sína um 5-6 krónur á hvern lítra. Hver króna færir um 400 milljónir frá neytendum til olíufélaganna á hverju ári þannig að þessi hækkun álagningar færir 2-2,5 milljarða frá neytendum til olíufélaganna á ári, auk þess að valda hækkun á höfuðstól verðtryggðra lána.
Það er dæmigert að þingmenn stjórnarandstöðunnar skuli nú láta eins og himinn og jörð séu að farast út af einni verðbólgumælingu, sem eflaust á eftir að leiðrétta afturvirkt síðar. Það er hrópað um að kjarasamningar séu í uppnámi þegar við blasir að eins skiptis liðir sem hafa áhrif á vísitölu munu ekki valda því að forsendur kjarasamninga bresti í september. Það kemur raunar skýrt fram hjá greiningardeildum að búist er við því að verðbólga hjaðni á þessu ári og kjarasamningar séu ekki í hættu.
Í næstu viku hittist peningastefnunefnd Seðlabankans til að ákveða stýrivexti. Einhverjir voru með fabúleringar um það í gær að vísitöluhækkunin í janúar geti leitt til þess að vextir verði hækkaðir. Ekkert mælir með því. Peningastefnunefnd fer vitaskuld ekki að hækka vexti út af breytingu á gjaldtöku af bifreiðum sem hefur áhrif á vísitöluna einu sinni og ekki aftur. Vissulega eru miklar verðhækkanir á innlendum landbúnaðarafurðum vonbrigði og áhyggjuefni en tæplega tilefni til vaxtahækkunar. Styrking krónunnar gefur tilefni til að vænta verðstöðugleika, jafnvel verðlækkunar, á innfluttum vörum, þar með töldu eldsneyti, og ætti því fremur að stuðla að vaxtalækkun en vaxtahækkun. Í raun hver ekkert komið fram sem gefur peningastefnunefnd tilefni til að láta af vaxtalækkunarferli sínu. Raunvextir eru enn það háir að þeir veita stíft aðhald í hagkerfinu.
