Töluvert er fjallað um skipulagsmál í Reykjavík þessa dagana. Um það leyti sem ég fæddist árið 1945 bjuggu þrír af hverjum fjórum Reykvíkingum innan Hringbrautar og Snorrabrautar, það er í þeim hluta borgarinnar sem við köllum gamla bæinn núna. Þetta var því mjög þéttbýlt svæði sem stafaði líka af því að fjöldi fólks bjó mun þrengra í híbýlum sínum en nú tíðkast. Fjölmennustu íbúagötur borgarinnar voru Laugavegur og Hverfisgata, um 2300 íbúar í hvorri götu. Einkabílaeign var ekki orðin almenn en almenningssamgöngur mun betri en síðar varð. Þar sem ég ólst upp við Barónsstíg var strætó á 10 mínútna fresti. En vinnustaðir voru líka yfirleitt í göngufæri og matvörubúðir á næsta götuhorni. Pabbi minn gekk til dæmis alltaf til vinnu, fyrst á Laugaveginn og síðar á Skólavörðustíginn. Allt þetta varð til þess að götur borgarinnar iðuðu af mannlífi frá morgni til kvölds. Stærstu vinnustaðirnir voru í kringum gömlu Reykjavíkurhöfn (hafnarverkamenn, frystihús, heildsölur, vélsmiðjur o.s.frv.). Í Kvosinni voru nær allir skemmtistaðir og veitingahús. Bíó og leikhús voru þar og í næsta nágrenni.
Allt þetta fór að breytast með stóraukinni einkabílaeign um og eftir 1960 og þar af leiðandi vaxandi úthverfamenningu. Aðalskipulag Reykjavíkur, sem varð að lögum árið 1967, tók fyrst og fremst mið af þessu. Samkvæmt því átti að ryðja í burt öllum húsum öðru megin við Grettisgötu, einnig Hegningarhúsinu, og planta þar breiðgötu, hún átti síðan að fara áfram niður Amtmannsstíg, yfir Lækjargötu, eftir Kirkjustræti og sameinast loka svipaðri breiðgötu sem átti að fara yfir Grjótaþorp þar sem rífa átti öll gömlu húsin. Einnig átti að breikka Laugaveg og Vesturgötu svo að dæmi séu tekin. Í kjölfarið var farið að rífa hús í stórum stíl þar til öflug húsfriðunarheyfing varð til um og eftir 1970 og hægði mjög á þessari þróun. Í umræddu aðalskipulagi var líka gert ráð fyrir nýjum miðbæ í Kringlunni.
Almenn einkabíleign og uppbygging í úthverfum, svo og í öðrum sveitarfélögum, svo sem Kópavogi og Garðabæ, varð til þess að verslanamiðstöðvar risu upp í þessum hverfum og bæjarfélögum. Smám saman voru dagar kaupmannsins á horninu í gömlu Reykjavík taldir. Við af þeim tóku stórir verslanahringir sem smám saman fóru sjálfir að flytja inn vörur sínar á kostnað gömlu heildsalanna. Margar verslanir sem fram að þessu höfðu verið í Kvosinni eða á Laugavegi fluttu sig inn með allri Suðurlandsbraut, í Ármúla og Síðumúla, Skeifuna og alla leið upp á Ártúnshöfða. Aðrar fóru í Kópavog. Og í stað skemmtistaðanna, sem áður höfðu fyrst og fremst verið í Kvosinni, komu nú nýjir staðir svo sem Hollywood við Ármúla, Klúbburinn við Borgartún, Broadway í Breiðholti og Sigtún við Suðurlandsbraut. Sama máli gegndi um bíóin. Uppbygging í Kringlunni hafði einnig geigvænleg áhrif á verslun í Kvosinni og við Laugaveg.
Hluti af vandamálinu var það að Reykjavík stendur á löngu nesi og gríðarlega mikið flæmi þar sem gamli góði Miðbærinn hefði geta þróast áfram var frátekið fyrir flugvöll.
Árið 1980 skrifaði ég grein sem hét Dauður miðbær. Þar sagði meðal annars:
„Gamli miðbæjarkjarninn í Reykjavík er hægt og hægt að deyja sem lifandi miðstöð borgarinnar. Á kvöldin og um helgar er hann eins og draugabær. Áður fyrr flykktist fólk á Lækjartorg, Austurstræti og Austurvöll í frítímum sínum til að njóta lífsins. Nú loka kaffihúsin, matsölurnar og sjoppur að loknum vinnudegi vegna þess að fólk lætur ekki sjá sig þar. Rúnturinn er alveg úr sögunni. Stefna borgaryfirvalda er að skapa nýjan miðbæ í Kringlumýri en hætt er við að þar verði engin miðborgarstemmning ef marka má svipaðar tilraunir í erlendum borgum …“
Og ennfremur:
„Skemmtilegustu borgir í heimi eru þær sem hafa samþjappaða þjónustukjarna þar sem fólk getur hæglega gengið milli staða. Þar er iðandi líf jafnt á daginn sem köldin. Leiðinlegustu borgirnar eru þær sem hafa engan slíkan eiginlegan kjarna. Hætt er við að Reykjavík sé að færast í hóp slíkra borga ef ekki verður spyrnt við fótum.“
Greininni lýkur með eftirfarandi orðum:
„Tími er kominn til að borgarstjórn fari að móta einhverja heildarstefnu varðandi gamla miðbæinn. Þar hefur allt verið látið reka á reiðanum svo að hann er nú eins og óskapnaður ólíkra stíltegunda og ægir saman gömlu og nýju. Beggja megin Kvosarinnar eru gamlar húsaþyrpingar sem eru að drabbast niður af því að borgaryfirvöld geta ekki gert upp við sig hvort eigi að rífa þær eða ekki. Ef tekin væri upp sú stefna að láta Grjótaþorpið og Þingholtin með sína Bernhöftstorfu njóta sín sem lifandi heildir yrði það til mikils stuðnings gamla góða miðbænum og gæti læknað að einhverju leyti þá dauðasótt sem nú herjar á hann. Reykvíkingar ættu að sjá sóma sinn í því að lyfta honum til aukins vegs og virðingar og tengja fortíð við nútíð á eðlilegan hátt.“
Segja má að þetta hafi smám saman gengið eftir á næstu áratugum (þó að ýmis mistök hafi einnig verið gerð). Grjótaþorpið var friðað, Bernhöftstorfan gerð upp og smám saman tóku einstaklingar og opinberir aðilar að gera upp gömlu niðurníddu húsin svo að það er orðið fátítt að sjá slík hús í gamla bænum. Þá hefur víða verið byggt í göt þar sem komin voru bílastæði, oft með ágætum hætti þó að gagnrýna megi annað. Þetta varð líka til þess að veitingastöðum og kaffihúsum í gamla miðbænum tók að fjölga eftir því sem árin liðu. Einnig voru settar þar niður opinberar stofnanir sem drógu til sín mannfjölda. Má þar nefna Borgarbókasafnið, Listasafn Reykjavíkur og síðast en ekki síst Hörpuna. Verslunin átti frekar undir högg að sækja.
Tvennt hefur gerst, einkum síðasta áratug, sem mjög hefur lyft upp gamla bænum. Annað er þétting byggðar sem hefur leitt af sér fjölgun íbúa þar en hitt er hinn mikli ferðamannastraumur til Íslands. Flestir ferðamenn sem koma til Íslands dvelja eitthvað í Reykjavík og þeir vilja hvergi annars staðar vera en í Miðbænum. Þeir vilja ekki vera í dauðyflislegum úthverfum. Þess vegna hafa nær öll hótel á höfuðborgarsvæðinu verið reist í gömlu borginni eða í næsta nágrenni við hana. Þetta hefur meðal annars leitt til þess að gamli Miðbærinn og Laugavegur og nágrenni eru nú iðandi að mannlífi frá morgni til kvölds, eins og var í eldgamla daga. Gríðarlegur fjöldi veitinga- og kaffihúsa er kominn sem verður til þess að Reykvíkingar, líka þeir sem búa í úthverfum, sækja í stórauknum mæli í gamla bæinn. Og hann er aftur orðinn aðalskemmtanahverfið eins og var í gamla daga. Þess vegna meðal annars vill unga fólkið gjarnan búa þar eða í næsta nágrenni.
Sjálfur bý ég í stórri blokk við Stakkholt, rétt fyrir ofan Hlemm og hef gert undanfarin rúman áratug. Á þeim tíma hefur þjónusta farið vaxandi í næsta nágrenni í göngufæri við heimili mitt, einkum vegna þéttingar byggðar. Má þar nefna matvöruverslanir og bakarí. Niður á Laugavegi, sem ég geng gjarnan, eru svo ágætar fataverslanir.
Þannig að þetta er allt í rétta átt. Nú vantar bara að auka almenningsssamgöngur til að létta álaginu af helstu bílagötunum.
