Sigurður Gylfi Magnússon, sagnfræðiprófessor við Háskóla Íslands, birti í vikunni áhugaverða færslu á Facebook þar sem hann veltir upp nokkrum punktum til umhugsunar um aðildarviðræður að Evrópusambandinu. DV gerði frétt um hugleiðingar Sigurðar.
Sjá einnig: Háskólaprófessor: Andstæðingar aðildar hengja sig í algjör smáatriði – drepa innihaldsríkri umræðu á dreif
Sigurður segir að sama dag hafi Haraldur Ólafsson veðurfræðingur og formaður Heimssýnar birt mikla heimsendaspá um afleiðingar af hugsanlegri inngöngu í Evrópusambandið.
„Honum reiknaðist til að aðild myndi kosta Íslendinga 118 milljarða kr. á hverju ári. Þessar reikningskúnstir sem þarna voru reiddar fram eru vonandi ekki þær sömu og hann notar við veðurspárnar hjá Veðurstofunni, því þá væri óveður í kortunum á hverjum degi á Íslandi. En að öllu gríni slepptu þá gleymdi veðurspámaðurinn að reikna með hver ávinningurinn væri af aðild okkar að bandalaginu. Við sem fórum í gegnum Vesló á sínum tíma vitum að það er eitthvað sem heitir debet og kredit! Og við vitum líka að það er ekki hægt að slumpa á kostnað með einhverjum hundakúnstum og koma síðan upp með tölu sem er sett fram til að fólk standi á öndinni yfir stöðu mála. Það eru ekki góð vísindi, það vitum við sem stundum slík fræði í Háskóla Íslands, þar sem Haraldur Ólafsson er reyndar innanbúðarmaður!“
Sigurður segir í nýrri færslu sinni að þó tölur um ávinning og kostnað af bandalagsaðild séu vandmeðfarnar og óvissa um niðurstöður há þá er hann viss um að töluglöggir menn geti lagst í slíka útreikinga. Hann ætli sér hins vegar ekki út á þann hála ís.
„Ég kýs frekar að fara almennum orðum um hinn efnahagslega ávinning og hugsanlega nefna einhverjar tölur í lokin sem ég hef séð í umræðunni. Í þessari umræðu geng ég út frá því að Íslendingar taki upp Evruna á einhverjum tímapunkti á næstu árum.“
Sigurður fer í ítarlegu máli yfir þær hugleiðingar sínar og segist undirstrika að allt séu þetta almennar umræður og margt sem komi fram sé örugglega vanreiknað og annað ofreiknað. „Samt gefa þessar hagstærðir okkur einhverja hugmynd um hver ávinningurinn yrði á móti kostnaði Haraldar Ólafssonar sem hann birti í sérstakri grein í málgagni andstæðinga ESB á Íslandi, Morgunblaðinu – debet og kredit“:
Sigurður segir efnahagslega ábatann af aðildarviðræðum felast ekki nema að hluta í sjálfri ESB-aðildinni. „Hann gæti einkum falist í því sem kæmi til skoðunar í framhaldinu: mögulegri evruupptöku, minni gjaldmiðilsáhættu, dýpri fjármagnsmarkaði og lægra áhættuálagi. Þetta kemur þó ekki sjálfkrafa með aðild og andstæðingar hafa auðvitað litla trú á því að við munum uppfylla skilyrðing, með réttu eða röngu, til að taka upp Evruna.“
Sigurður segir varla nokkurn vafa leika á því að með inngöngu Íslands í Evrópusambandið og með upptöku Evrunnar myndu viðskiptatengsl milli landsins og ESB aukast, eins og fjárfestingar evrópskra félaga í innlendum félögum sem myndi að sjálfsögðu auka verðgildi þeirra til muna. Innlend félög væru einnig líklegri til að hasla sér völl í Evrópu.
„Hlutabréfamarkaðurinn innlendi hefur verið í mikilli lágdeiðu um tíma vegna þess að erlendum fjárfestum finnst krónan fyrirstaða. Íslenskur hlutabréfamarkaður er því mjög einangraður. Smæð krónunnar, gengisáhætta og takmarkaður seljanleiki fæla trúlega frá erlenda fjárfesta, jafnvel þegar félögin sjálf eru áhugaverð. Það er ekki víst að ESB-aðild ein og sér myndi leysa þetta, en möguleg evruupptaka og minni gjaldmiðilsáhætta gætu breytt fjárfestingarforsendum.“
Sigurður snýr sér að lífeyrissjóðunum og segir stöðu þeirra ekki góða.
„Þeir hafa vissulega tækifæri til að fjárfesta í erlendum félögum en eru samt háðir ákveðnum takmörkunum sem hamlar vexti þeirra og stöðu. Þeir verða að fjárfesta hér á landi í innlendum félögum og skekkja þannig hlutabréfamarkaðinn mikið. „Átthagafjötrar“ þessara mikilvægu sjóða okkar eru án nokkurs vafa hættulegar íslensku efnahagslífi. Sjóðirnir búa sem sagt við gjaldmiðlaáhættu og reglulegar skorður en hafa verður í huga að þær snúast um íslensk lög um hlutfall eigna í sama gjaldmiðli og skuldbindingar sjóðanna. Reglurnar fela í sér lágmarkshlutfall eigna í sama gjaldmiðli og skuldbindingar. Þetta tengist því gengisáhættunni, en ekki einhverju sem leiðréttist við inngöngu af því að þeir verði frjálsara við það að ganga inn í ESB.“
Segir Sigurður stöðu íslensku lífeyrisjóðanna vera þá að þeir eru sterkir að stærð, en starfa í mjög sérkennilegu umhverfi. Skuldbindingar þeirra eru að mestu í íslenskum krónum, en æskileg eignadreifing kallar á miklar erlendar fjárfestingar. „Þar verður til viðvarandi spenna milli áhættudreifingar, gjaldmiðilsáhættu og reglna um eignasamsetningu. Smæð krónunnar þrengir því mjög að virkri eignastýringu, jafnvel þótt sjóðirnir hafi þegar byggt upp töluverðar erlendar eignir.“
Sigurður rekur að erlendir aðilar treysta sér ekki inn á krónumarkaðinn hér á landi, þar sem þeir hafa ekki þekkingu á honum og hafa ekki löngun til að fjárfesta tíma og fjármagni til að setja sig inn í kima hans.
„Sum íslensk sprotafyrirtæki hafa ríkan hvata til að sækja fjármagn, stofna eignarhaldsfélög eða byggja upp starfsemi erlendis, ekki endilega vegna þess að hugmyndirnar séu veikar, heldur vegna þess að íslenski fjármagnsmarkaðurinn er lítill. Erlendir fjárfestar horfa ekki aðeins á félagið sjálft, heldur líka gjaldmiðilinn, seljanleikann, lögsöguna og möguleika á útgöngu.“
Þegar litið er til íslensku krónunnar segir Sigurður:
„Íslenska krónan er einn minnsti sjálfstæði fljótandi gjaldmiðill meðal þróaðra hagkerfa og fórnarkostnaður þess að binda fé í honum með neikvæðum vaxtamun er mikill. Seðlabankinn setur stórfé í gjaldeyrisvarasjóð landsmanna, upphæðir sem eru teknar að láni með tilheyrandi kostnaði.“
Sigurður segir vaxtastigið hér á landi þekkt af endalausri umræðu um vaxtamuninn hér og í löndum ESB. Hver fjölskylda sé í raun að leigja peninga á mun hærra verði en fjölskyldur í Evrópu.
„Ástæðan er sú að vextir eru eftir allt saman leiga á peningum og breytir þar engu hvort að við séum að leigja þessa peninga fyrir kaupum á íbúð eða leigu á húsnæði, allt er þetta leiga á fjármagni og það er hér leigt á mjög háu verði, miklu hærra verði en þekkt er annars staðar í Evrópu. Vaxtakjör ráðast líka af ríkisfjármálum, lánshæfi, bankasamkeppni, eiginfjárkröfum, áhættuálagi og uppbyggingu húsnæðislánamarkaðar. Þess vegna eru vextir ekki allir eins í Evrópu,“ segir Sigurður og heldur áfram:
„Ég tel ekki að það verði strax breyting á vaxtakjörum hér á landi við inngöngu í ESB og að innlendir vextir verði eins og hjá evrópska Seðlabankanum. Rétta spurningin sem mikilvægt er að spyrja og er vissulega hófsamari en fyrri yfirlýsing, spurning sem er samt mjög stór: Hversu stór hluti af íslenska vaxtaálaginu skýrist af smæð krónunnar, gengisáhættu og óstöðugleika? Ef aðeins hluti þess álags hyrfi við trúverðuga evruvegferð væri fjárhagslegt umfang málsins verulegt.“
Sigurður snýr sér næst að leik með nokkrar tölur. Vísar hann í að Benedikt Jóhannesson fyrrverandi fjármálaráðherra komst að þeirri niðurstöðu að kostnaðurinn við krónuna væri vel yfir hundrað milljörðum á hverju ári og þetta voru útreikningar sem gerðir voru fyrir rúmum tíu árum.
„Þessi kostnaður er vegna vaxtastigsins, almenns verðlags í landinu og gríðarlegum fjármagnskostnaði sem kemur til vegna verðtryggingar og óstöðugleika gjaldmiðilsins. Ætli við getum ekki margfaldað þessa tölu með tveimur eða þremur í dag þannig að við erum að tala um verulegar upphæðir.“
„Húsnæðislán heimilanna eru há, þau skulda nú um 2000 milljarða. Vaxtamunurinn á milli Íslands og margra Evrópulanda er ca 3,5% sem er frekar varlega áætlað. Hann stendur þá í 70 milljörðum árlega sem krónan kostar íslensk heimili bara þegar kemur að húsnæðislánum. Samkvæmt nýlegum fréttum frá Seðlabankanum þá er staðan þessi: „Staða á útlánum fjármálafyrirtækja til heimila í lok 4. ársfjórðungs 2025 var 3.294,7 ma.kr. þar af námu skuldir heimila með veði í íbúð 2.896,5 ma.kr.“.
Gjaldeyrisvarasjóðurinn sem ég nefndi hér að framan slagar hátt í 1000 milljarða og 60–70% af honum er fjármagnaður með lántökum, að langstærstu leyti í íslenskum krónum. Í ljósi vaxtamunar milli krónu og annarra mynta er ekki óvarlegt að ætla að vaxtakostnaðurinn við 600 milljarða umfram ávöxtun hlaupi á einhverjum 20 milljörðum árlega.“
Sigurður segir að aukin samkeppni á þessum fákeppnismörkuðum hér á landi myndi draga úr kostnaði íslenskra heimila og atvinnulífs sem um munaði og stuðla að lífskjarabótum. Hann segir erfitt að setja verðmiða á þessa staðreynd, en vonar að einhver ráðist í slíka útreikninga og aðra sem tengjast þessu efni öllu.
„Þegar allt kemur til alls þá held ég að það sé mikið meira en þess virði að skoða aðild Íslendinga að Evrópusambandinu. Tölurnar sem hér hafa verið nefndar eru auðvitað ágiskanir, og hér eru bara einstaka liðir er varða ávinning taldir til frekar en tæmandi listi. Tölurnar eru samt byggðar á umræðu sem hefur verið á sveimi á síðari árum en við höfum ekki heyrt mikið af að undanförnu. Mig langar til að hvetja þá sem þekkja vel til að leitast við að draga fram þessa fjárhagsstöðu. Margir eru sannfærðir um að við myndum hafa mikinn ávinning af því að bindast ESB enda eru ákveðnar hagstærðir svo skakkar hér á landi. Aðrir eru algjörlega á öndverðu meiði og finna þessari umræðu allt til foráttu.“
„Mergur málsins er þá þessi: Ef ræða á kostnað Íslands af ESB-aðild verður jafnframt að ræða kostnaðinn af því að standa utan hennar og halda úti eigin örgjaldmiðli. Sú umræða þarf að vera tvíhliða. Það er ekki málefnalegt að telja aðeins útgjöldin og sleppa mögulegum ábata. Vissulega tel ég bara til ávinning hér, en það er gert til mótvægis við kostnaðarútreikninga sem áður voru komnir fram. En það er heldur ekki málefnalegt að lofa lægri vöxtum, meiri fjárfestingu og hærri lífskjörum án þess að sýna forsendurnar. Ef til vill þurfum við beinar aðildarviðræður við ESB til að fá þessar hagstærðir allar upp á borðið?“
