Hermaður frá Texas vatt sér að Birni Bjarnasyni enskukennara þar sem hann stóð við vínstúkuna á Hótel Borg einhvern tímann á árum seinna stríðs og spurði: „Excuse me, Sir. Do you speak English?“ Björn svaraði að bragði: „Yes. Of course. Do you?“
Mér kom til hugar þessi saga af nafna mínum, sem jafnan var kallaður Bjúsi, er ég hlýddi á ræðu Englandskonungs fyrir sameinuðum deildum Bandaríkjaþings á dögunum. Þar vitnaði kóngur til Oscars Wilde sem sagði um Bandaríkjamenn og íbúa Bretlandseyja: „We have really everything in common with America nowadays, except, of course, language.“
Karl III konungur var kominn til Washington í tilefni þess að nú í sumar er fjórðungur úr þúsöld liðinn frá sjálfstæðisyfirlýsingu Bandaríkjanna. Ræða hans gekk því öðru fremur út á söguleg bönd sem tengja engilsaxnesku þjóðirnar. Vísaði hann í því sambandi til þess að í alls 160 dómum hæstaréttar í Washington hefði verið vitnað til Magna Carta Libertatum frá 1215 — ekki hvað síst í tengslum við grundvallarreglur um mörk milli valdþátta. Magna Carta setti valdi konungs skorður vel að merkja. Sumir þóttust þarna kenna gagnrýni á Donald Trump forseta en sjálfum þykir mér það fremur langsótt túlkun.
Forsætisráðherra konungs í Kanada, Mark Carney, dró aftur á móti ekkert af sér í gagnrýni á Bandaríkjaforseta í ræðu þeirri sem hann flutti á Alþjóðaefnahagsráðstefnunni í Davos í Sviss í janúar síðastliðnum. Ræðu sem vakti enn meiri athygli en ræða konungs þeirra Kanadamanna. Dagana áður en Carney hóf upp raust sína hafði Bandaríkjaforseti farið mikinn í tali um að taka Grænland herskildi. Forsætisráðherrann kanadíski vísaði í ræðu sinni til gríska sagnaritarans Þúkýdídesar um mátt hins sterka. Forsagan var sú að árið 416 fyrir Krists burð sendu Aþeningar óvígan her til eyjarinnar Melos sem var hlutlaust ríki í Pelópsskagastríðinu. Þegar Meleyingar gagnrýndu óréttlæti Aþeninga svöruðu þeir því til að réttlæti gilti aðeins í skiptum jafningja. Carney sagði heimsskipulagið nú á fallanda fæti; hinir sterku færu sínu fram og veiku létu af vilja þeirra í von um aukið öryggi — en niðurstaðan yrði allt önnur.
Stórmerkilegt má heita að með svo ævafornri speki megi túlka hræringar í samtímanum en það segir okkur um leið sitthvað um lærdóm fornaldarmanna sem og um mannlegt eðli og hegðan sem lítt hefur breyst umliðin árþúsund. Ég vísaði hér til tveggja ræðna á þessu ári sem hreyft hafa við heimsbyggðinni. Við þekkjum gildi ræðulistarinnar líka vel úr eigin sögu. Á fyrri öldum byggðist allt stjórnarfar og öll menning á mæltu máli. Þegar ritöld hefst er fært til bókar meitlað orðfæri sem hafði mótast um aldir — enda víða þörf á hárfínni nákvæmni í orðavali, svo sem fyrir dómi. Við getum líka reynt að gera okkur í hugarlund þá miklu list að flytja mál til forna frammi fyrir þúsundum manna á alþingi á Þingvöllum.
Við eigum í fornsögununum nokkrar magnþrungnar ræður sem hafa lifað í minningu kynslóðanna að efni til uns þær voru færðar í letur. Þar er vitaskuld frægust ræða Einars Eyjólfssonar, sem jafnan er kenndur við bæ sinn Þverá sem fékk nafnið Munkaþverá eftir að Björn Gilsson Hólabiskup stofnaði þar klaustur af Benediktsreglu 1155. Ræða Einars hefur að líkindum verið flutt á alþingi árið 1024. Þórarinn Nefjólfsson ber landsmönnum öllum kveðju Ólafs konungs Haraldssonar með þeim óskum að þeir verði hans þegnar og beiðist þess af Norðlendingum að þeir gefi honum Grímsey.
Einar Þveræingur flytur þá ræðu sem Snorri gerði ódauðlega í Ólafs sögu helga. Sjáum fyrir okkur þúsundir manna hlýða í andakt á mál Einars á alþingi. Hann bendir á að gangist Íslendingar undir skattlagningarvald konungs geri þeir það ófrelsi ekki aðeins sjálfum sér „heldur bæði oss og sonum vorum og allri ætt vorri, þeirri er þetta land byggir, og mun ánauð sú aldregi ganga eða hverfa af þessu landi“. (Við þekkjum enn hversu erfitt að taka af skatt sem eitt sinn hefur verið lagður á.) Þá bendir Einar á að þó svo að konungur sé góður maður verði það eftirleiðis sem hingað til að konungar eru misjafnir, sumir góðir, aðrir illir. En vilji landsmenn halda frelsi því sem þeir hafi haft síðan landið byggðist „þá mun sá til vera að ljá konungi einskis fangstaðar á, hvorki um landaeign hér né um gjalda héðan ákveðnir skuldir, þær eru til lýðskyldu mega metast“. Gjarnan megi senda konungi vinagjafir, svo sem hauka, hesta, tjöld eða segl og er því vel varið komi vinátta í mót en
„um Grímsey er það að ræða, ef þaðan er engi hlutur fluttur, sá er til matfanga er, þá má þar fæða her manns. Og ef þar er útlendur her og fari þeir með langskipum þaðan, þá ætla ég mörgum kotbóndunum muni þykja verða þröngt fyrir dyrum“.
Þó svo að ræða Einars sé til okkar komin í búningi Snorra má ætla að efnislega hafi hún verið flutt á alþingi og þá í svo mergjuðum búningi að hún lifði í vitund manna um aldir. Jón Sigurðsson vísaði gjarnan til Einars Þveræings í skrifum sínum og benti á að þegar kom að erfðahyllingunni 1662 hefðu Íslendingar ekki lengur átt neina forystumenn á borð við Einar Þveræing. Röksemdir Einars hefðu allt eins átt við 1662 og 1024. (Athugum að þar á milli eru 638 ár en frá erfðahyllingunni aðeins 364 ár svo við setjum tímann í ofurlítið samhengi.) Konungar voru enn jafn misjafnir og þeir voru margir á elleftu öld og þeirri sautjándu og þá sem fyrr og síðar tóku menn ákvarðanir um þjóðfrelsismál ekki einvörðungu fyrir sig sjálfa heldur líka komandi kynslóðir.
Sagt var um ræðuflutning Jóns Sigurðssonar á sinni tíð að hann hefði verið laus við alla tilgerð og viðhöfn, hann hefði ekki baðað höndum eða haft uppi mikil svipbrigði, limabragð hans hefði og verið rólegt og hispurslaust. Flutninginn sjálfan getum við aðeins þekkt af afspurn en röksemdirnar eru okkur kunnar af bókum og mörg hin bestu rök eru söguleg. Raunar má segja að öll sjálfstæðisbarátta Íslendinga hafi grundvallast á réttarsögulegum röksemdum þar sem einkum var horft til Gamla sáttmála — sem á sér tilteknar hliðstæður við Magna Carta sem áður var nefnt. Þar er í báðum tilvikum byggt á persónulegu sambandi höfðingja við konung og menn áskilja sér mótstöðurétt — samningi má rifta brjóti konungur gegn ákvæðum hans.
Smáríki sem okkar fá ekki varið sig með vopnum gegn ásælni stórveldanna — en þau geta varist með orðum. Hér reynir á mátt orðkynnginnar og röksemdanna — ekki síst hinna sögulegu. Það er vörnin út á við en þjóðfélag þarfnast líka forystumanna sem tala inn á við, mönnum sem tekst með málsnilld og djúpum röksemdum að stuðla að eindrægni og telja kjark í menn. Slíka menn skortir á okkar tímum, fæstir æðstu ráðamanna geta talist mjög áheyrilegir. En svo okkur auðnist að eignast viðlíka forystumenn og Einar Þveræing og Jón Sigurðsson þarf að leggja miklu meiri rækt við söguna og tunguna, ekki síst það sem í þriðju málfræðiritgerðinni (sem jafnan fylgir aftan við Snorra-Eddu) er kallað málsnilldarlist (l. ars rhetorica) og hefur líklega verið iðkað af meiri íþrótt hér á fyrri öldum en við getum gert okkur í hugarlund.
