Reynsla móður eftir tæplega 30 ára baráttu við fíknivanda sonar síns.
Ég er móðir manns sem hefur glímt við vímuefnavanda í tæp 30 ár. Á þessum árum hef ég séð það sama gerast aftur og aftur. Meðferð. Von. Bakslag. Neyð. Tímabundið skjól. Og síðan byrjar hringekjan upp á nýtt. Ekki vegna þess að fólk vilji ekki breytast, heldur vegna þess að kerfið nær ekki utan um raunveruleikann sem það býr við.
Íslensk fíknimeðferð hefur í grunninn verið byggð á sama módelinu síðan árið 1977. Á þeim tæpu fimm áratugum sem liðnir eru hefur heimurinn tekið stökkbreytingum. Vísindunum hefur fleygt fram, ný og lífshættulegri efni hafa herjað á göturnar og dánartíðni vegna ofskammta á Íslandi hefur hækkað með skelfilegum hraða. Samt horfum við á íslensk stjórnvöld halda dauðahaldi í módel sem mætir ekki raunveruleika dagsins í dag.
Sem móðir manns sem hefur glímt við vímuefnavanda í tæp 30 ár spyr ég: Hvað þurfa margir að deyja áður en þið þorið að breyta?
Við fylgjum kerfinu í hvívetna: afeitrun, meðferð og dvöl á hinum ýmsu áfangaheimilum. Sú vinna sem unnin hefur verið í íslenskri fíknimeðferð er dýrmæt, en hún hentar ekki öllum. Fyrir þá sem hafa glímt við alvarlegan vanda í áratugi skilar hringekjan þeim alltaf á sama stað því það vantar „sökkulinn“. Án öruggs húsnæðis er hver meðferðarlota bara dýr frestun á næsta hruni.
Þegar raunveruleg búsetuúrræði vantar blasir harður veruleiki við. Margir enda á götunni en aðrir neyðast til að leita til foreldra sinna. Við höfum ítrekað tekið son okkar aftur inn á heimilið ekki af því að okkur langaði það, heldur vegna þess að neyðin var algjör. Þannig verða heimili foreldra óopinber neyðarúrræði ríkisins.
Sumir foreldrar hafa staðið í þessu í áratugi og eru orðnir þreyttir á álaginu, fastir í vítahring á meðan aldurinn færist yfir. Aðrir eru enn með fullt hús af börnum og álagið er gríðarlegt. Foreldrar eiga ekki að vera neyðarúrræði velferðarkerfisins.
Foreldrar eiga ekki að vera neyðarúrræði velferðarkerfisins.
Þegar einstaklingur útskrifast úr meðferð án þess að hafa öruggt húsnæði, stöðugan stuðning og raunhæft plan tekur við hættulegt tómarúm. Þá er allt það sem átti að vera endurreisn í hættu á að breytast í bið eftir næsta falli.
Þetta er ekki aðeins harmleikur fyrir þann sem glímir við fíknisjúkdóminn sjálfan. Þetta verður líka að langvarandi álagi á foreldra, systkini, börn og aðra ástvini sem standa hjá og horfa upp á sama mynstrið endurtaka sig aftur og aftur.
Reynsla mín sýnir að það að senda veikan einstakling aftur út á götu eftir meðferð er algjörlega fáránlegt.
Við sendum ekki lungnaveikan einstakling út í snjóinn að sofa og búumst við bata.
Það sér hver heilvita maður að það nær enginn heilsu við þær aðstæður, en þetta er nákvæmlega það sem við gerum við þá sem glíma við alvarlegan fíknivanda.
Þegar búsetuúrræði vantar flyst vandinn einfaldlega til. Hann endar á bráðamóttökum, í lögreglu útköllum, í fangaklefum eða inni á heimilum fjölskyldna sem hafa hvorki úrræði né faglegan stuðning til að bera svona ábyrgð.
Þannig verður úrræðaleysið dýrasta leiðin fyrir samfélagið.
Allt of lengi hefur umræðan á Íslandi verið lituð af refsihugsun, skömm og fordómum. Fólk sem er veikt er of oft látið bera ábyrgð á kerfi sem nær ekki utan um það.
Aðstandendur finna líka fyrir þessari skömm, eins og þeir eigi að þegja, bera þetta einir og biðja ekki um of mikið.
En skömmin hefur aldrei bjargað neinum af götunni. Hún gerir aðeins eitt: hún þaggar niður í
fólki.
Afglæpavæðing þýðir að einstaklingur með neysluskammt er meðhöndlaður sem manneskja
sem þarf hjálp, ekki sem glæpamaður.
Fíkn er sjúkdómur, ekki glæpur.
Læknisfræðileg nálgun snýst um að lágmarka skaðann: örugg neyslurými, nálaskiptaþjónusta og eftirlit.
Það er sorglegt að horfa upp á stjórnvöld svelta þau fáu úrræði sem vinna vinnuna á gólfinu.
Þessi samtök vinna lífsnauðsynlegt starf í stöðugri fjárhagslegri óvissu. Það er ömurlegt að fólk sem er að koma í veg fyrir bráðadauða og draga úr útbreiðslu smitsjúkdóma þurfi að berjast fyrir hverri krónu á meðan það vinnur vinnu sem ríkið ætti fyrir löngu að vera búið að tryggja.
Þetta frábæra starf Rauða krossins, sem heldur úti sérútbúnum bílum, er mikilvægt skaðaminnkunarúrræði og oft eina heilbrigðisþjónustan sem fólk treystir.
Finnland tók á heimilisleysi með róttækum hætti. Í stað tímabundinna lausna tryggðu þeir fólki öruggt húsnæði fyrst án skilyrða um edrúmennsku og veittu svo faglega aðstoð inni á heimilinu.
Útkoman í Finnlandi er skýr: Langtímaheimilisleysi minnkaði um nær 70%.
Kerfið sparar ríkinu um 2,2 milljónir króna á ári á hvern einstakling vegna minni þarfar á bráðaþjónustu og lögreglu.
Í löndum eins og Sviss, Tékklandi og Hollandi er lögð áhersla á skaðaminnkun og læknisfræðilega meðferð. Í Sviss hefur læknisfræðileg viðhaldsmeðferð sýnt að fólk getur haldið húsnæði og tengslum við ástvini í stað þess að vera fast í niðurlægingu götunnar.
Það er líka bati.
Kjarni umræðunnar snýst um að hjálpa þeim sem vilja út úr fíkninni en líka að tryggja þeim sem þurfa á viðhaldsmeðferð að halda mannsæmandi og fúnkerandi líf.
Við vitum að lausnirnar eru til og þær virka. Ef Finnar gátu það, getur Ísland það líka.
Spurningin er ekki hvort við getum gert betur heldur hvort við ætlum að gera það áður en fleiri líf
glatast.
Hversu margar baráttusögur, hversu mörg dauðsföll þurfið þið að heyra af áður en þið sýnið
pólitískt þor til að stöðva hringekjuna?
Við erum hætt að biðja. Við krefjumst breytinga sem byggja á mannúð, raunsæi og vísindum. Það sem vantar er ekki þekking, heldur vilji og fjármagn til að byggja upp kerfi sem raunverulega bjargar mannslífum.
Harpa Hildiberg Böðvarsdóttir
móðir með reynslu
Foreldrar á vakt
ATH!
Ég hvet alla til að styðja við Matthildi samtök um skaðaminnkun. Þeirra starf bjargar lífum daglega en þau vantar sárlega fjármagn til að halda úti þjónustunni: https://www.styrkja.is/matthildurskadaminnkun-stakir
Heimildir: Y-Foundation Finland, Housing First Europe Hub, Reykjavíkurborg, Embætti
Landlæknis, Matthildur skaðaminnkun og Rauði krossinn.
