Grænlandssamningurinn er birtingarmynd nýs veruleika í alþjóðamálum.
Fyrir Grænland skapar hann ró, að minnsta kosti um tíma. Hann er jafnframt sigur fyrir danska diplómatíska yfirvegun og staðfestu. Og að sama skapi niðurlæging fyrir ofstopafulla framkomu ríkisstjórnar Bandaríkjanna gagnvart bandalagsþjóðum.
Má túlka samninginn á fleiri en einn veg? Sýnir reynsla síðustu missera að treysta megi undirskrift forseta Bandaríkjanna?
Ekki er líklegt að á slíkar spurninga reyni í bráð. En komi til þess að á þær reyni í framtíðinni fer það eftir styrkleika baklandsins í Evrópusambandinu hvort stærri aðilinn kemst upp með að ráða svörunum.
Frá íslensku sjónarhorni
Frá íslensku sjónarhorni varpar samningurinn ljósi á nokkur mikilvæg atriði:
- Samningurinn ger gerður eftir margra mánaða pólitískar þvinganir stærsta efnahags- og herveldis í heimi þrátt fyrir sambærilegan varnarsamning og við höfum.
- Aðild Danmerkur að Evrópusambandinu var sá pólitíski bakhjarl, sem Grænlandi og Danmörku var nauðsynlegur. Án hans hefði niðurstaðan orðið önnur.
- Ísland er í veikari stöðu en Grænland gagnvart Bandaríkjunum eftir að hafa hafnað evrópskri baktryggingu. Í okkar tilviki liggur áhættan nú mest í ófullnægjandi viðskiptaöryggi en í minna mæli á hernaðarsviðinu.
- Við þurfum að búa okkur undir að stutt sé í að Bandaríkin snúi sér að Íslandi. Fremur en að beita þvingunum gætu þau byrjað á hinu: Að setja fyrir okkur gulrót til að fylgja þjóðaratkvæðagreiðslunni eftir í þeim tilgangi að draga Ísland lengra frá evrópsku efnahagssamstarfi.
Mikilvæg samskipti en nýr hugmyndafræðilegur grundvöllur
Ísland þarf í framtíðinni að eiga fjölbreytileg samskipti við Bandaríkin, rétt eins og Grænland og Danmörk og reyndar aðrar Evrópuþjóðir. Varnir og viðskipti vega þyngst í því efni.
Klípan er bara sú að framtíðarsamskipti á þessum sviðum verða nú og í fyrirsjáanlegri framtíð að fara fram á allt öðrum hugmyndafræðilegum grundvelli en áður.
Mikilvægt er að horfa til fjögurra atriða í nýrri stefnu Bandaríkjanna, sem ganga þvert á undirstöður íslenskrar utanríkisstefnu og þá hagsmuni, sem Íslendinga varðar mestu um:
Gengur þvert á íslenska hagsmuni
Í fyrsta lagi hafa Bandaríkin snúist gegn fríverslunarstefnu til tollmúra- og viðskiptahindranastefnu. Þetta eru þau umskipti, sem helst ógna íslenskum hagsmunum. Hér er samkeppnishæfni landsins í húfi og óöryggið og óvissan mest eftir að viðræðum um fulla Evrópusambandsaðild var hafnað.
Í öðru lagi hafa Bandaríkin snúist gegn alþjóðlegum aðgerðum í loftslagsmálum, sem til lengri tíma eru eitt af stærstu lífshagsmunamálum Íslands, meðal annars vegna fiskistofna.
Í þriðja lagi er það skjalfest stefna Bandaríkjanna að stuðla að upplausn Evrópusambandsins og um leið innri markaðarins, sem er grundvöllur íslenskrar efnahagsstarfsemi. Sameinuð Evrópa er einfaldlega of öflug til að „Ameríka fyrst stefnan“ virki gagnvart aðildarríkjunum.
Í fjórða lagi hefur breytt hugmyndafræði grafið undan tiltrú á varnarskuldbindingar Bandaríkjanna. Þær byggja nú á hugmyndafræðinni „Ameríka fyrst“ en ekki á sameiginlegum vestrænum gildum eins og hingað til. Það er stökkbreyting þótt enginn geti sagt nákvæmlega fyrir um afleiðingarnar.
Verðum að hafa eitthvað um það að segja hvar Ísland lendir
Hugsanlegar viðskiptaviðræður við Bandaríkin fara ekki lengur fram á grundvelli hugmynda um sömu leikreglur fyrir stór ríki og smá.
Þegar viðskiptaleikreglum alþjóðasamfélagsins er vikið til hliðar og aflsmunir einir ráða för er barnaskapur að byggja á þeirri pólitík að við getum tryggt viðskiptaöryggi landsins án nánara samstarfs við þær þjóðir, sem fylgja fríverslunarstefnunni og eru reiðubúnar að standa sameiginlega vörð um hana.
Við komumst því ekki hjá því að velja hvar við ætlum að skipa okkur í sveit. Ekki er unnt að líta svo á að þjóðaratkvæðagreiðslan hafi falið í sér val um að Ísland ætli að eiga allt sitt undir hinni nýju utanríkisstefnu Bandaríkjanna, sem gengur þvert á íslenska grundvallarhagsmuni og hugsanlega sjálfsákvörðunarréttinn.
Of miklir þjóðarhagsmunir eru í húfi til þess að það megi gerast sjálfkrafa án upplýstrar umræðu.
Gulrótarleiðin miðar að sama marki
Þótt forseti Bandaríkjanna hafi fært það í tal við fyrri ríkisstjórn að Ísland yrði fylki í Bandaríkjunum er hitt eins líklegt og kannski líklegra eftir Grænlandsmálið að ríkisstjórn Bandaríkjanna nálgist okkur með öðrum hætti.
Í umræðunum í sumar kom fram af hálfu talsmanna Miðflokks og Sjálfstæðisflokks að það væri ögrun við Bandaríkin að Ísland tæki ákvörðun óháð vilja þeirra um samvinnu við Evrópu. Gleymum ekki í því samhengi að stríðið í Úkraínu snýst einmitt um þessa sömu spurningu um sjálfsákvörðunarrétt.
Með því að fallast á þetta sjónarmið værum við í reynd að líta svo á að Ísland væri í eins konar leppríkisstöðu gagnvart Bandaríkjunum. Ekki er unnt að staðhæfa að allir sem sögðu nei hafi gert það á þeirri forsendu.
Verði gulrótarleiðin farin er markmiðið eigi að síður að draga Ísland frá Evrópu og gera það háð hinni nýju utanríkispólitík Bandaríkjanna þar sem aflsmunir einir ráða niðurstöðum í samskiptum til lengri tíma.
Verðum að draga sjálfstæðan lærdóm af Grænlandssamningnum
Þótt Grænlandssamningurinn sé farsæl lausn í þvingaðri stöðu verðum við að draga af honum raunsæjar ályktanir út frá okkar stöðu með langtíma hagsmuni Íslands í huga.
Án pólitísks baklands í Evrópu og hugsanlega í víðara samhengi er Ísland augljóslega í veikari stöðu en Danmörk og Grænland.
Ísland getur því án þess að hafa nokkuð um það að segja lent í stöðu gagnvart Bandaríkjunum, sem hvorki samrýmist langtíma viðskiptahagsmunum á grundvelli hugmyndafræðinnar um frjáls viðskipti né fullveldishugmyndum um sjálfstætt val þjóða hvar þær vilja eiga heima í alþjóðasamfélaginu.
Þetta þarf að meta með hliðsjón af þeim möguleikum, sem kunna að felast í því fyrir Ísland að tengjast þeirri nýju hreyfingu frjálslyndra lýðræðisþjóða, sem Kanada hefur átt frumkvæði að og önnur utan Evrópusambandslönd í okkar nágrenni hafa sýnt áhuga á.
