Það heyrist gjarnan að hljóðbækur séu ómerkilegt bókmenntaform. Þessi skoðun byggir gjarnan á einni eða þremur forsendum; þá að „raunverulegur“ lestur sé í eðli sínu háalvarleg og þögul, sjónræn athöfn, helst undir tré; eða að hlustun skili einfaldlega lakari skilningi en lestur; og að nýir miðlar rýri menningarlegt gildi frásagnarinnar og fólk átti sig ekki á dýptinni. Þessi síðasta röksemd er gjarnan bökkuð upp með einhverjum tilviljanakenndum vísunum, oft í löngu látin skáld og andans menn. En nýjar rannsóknir styðja ekki þessar forsendur.
Í fyrsta lagi er sú hugmynd að bókmenntir tilheyri fyrst og fremst þöglum, einstaklingsbundnum lestri sögulega tilviljunarkennd fremur en einhver heilagur fasti. Fornfræðingur hélt fyrirlestur í réttarheimspekikúrsi við Háskólann í Reykjavík og mætti gapandi kennslustofu þegar hann útskýrði að í fornöld hefði eiginlega þótt hálfgerður dónaskapur að lesa ekki fyrir neinn annan en sjálfan sig. Rannsóknir á lestrarháttum í fornöld sýna að textar voru að jafnaði lesnir upphátt, jafnvel í einrúmi, og voru hugsaðir sem flutnings- eða framsagnarverk fremur en þessi þöglu fyrirbæri sem við köllum bækur í dag (Gavrilov, Techniques of Reading in Classical Antiquity, 1997). Þá bendir fræðileg umræða um bókmenningu til þess að ritmál sé afleitt kerfi sem táknar tal, en ekki sjálfstætt svið (Bednar, Audiobooks and the Reassertion of Orality, 2010, byggt á Ong). Þetta bendir til þess að tenging bókmennta við þögla, sjónræna „neyslu“ sé tiltölulega nýtt menningarlegt norm, en ekki skilgreinandi einkenni bókmenntaformsins. Þar af leiðandi er ekki hægt að líta á hlustun á texta sem frávik frá „réttu“ formi bókmennta, þar sem sögulegar rætur bókmennta liggja í munnlegri hefð.
Í öðru lagi styðja fræðin ekki þá fullyrðingu að hlustun sé á einhvern hátt vitsmunalega lakari iðja en lestur – eru sem frábærar fréttir fyrir tónlistarfólk, býst ég við. Ný yfirlitsrannsókn sem ber saman skilning milli hljóð- og prentmiðla sýnir að þegar stjórnað er fyrir breytum eins og erfiðleikastigi texta og tíma, eru niðurstöður um skilning að mestu leyti sambærilegar (Singh og Alexander, Audiobooks, Print, and Comprehension, 2022). Helsti munurinn liggur í afkóðunarferlinu: lestur krefst þess að sjónræn tákn séu þýdd yfir í merkingu, á meðan hlustun sleppir þessu skrefi og flytur tungumálið beint til málvinnslukerfa heilans. Þegar merkingin hefur náðst virkja bæði formin sambærileg hugræn ferli. Þetta bendir til þess að munurinn snúist um áreynslu og aðgengi fremur en gæði eða dýpt skilnings. Munurinn er þannig sá að þú getur málað vegg með hljóðbók í eyrunum. Það er ekki sterkur vísindalegur grundvöllur að baki fullyrðinga um vitsmunalega yfirburði lesturs.
Í þriðja lagi endurspeglar stigveldið, þar sem prentmiðillinn er talinn æðri hljóðmiðlinum, stærri hugmyndir um tæknibreytingar sem sjálfar eru umdeildar. Nýjar rannsóknir á sviði samanburðarfélagsfræði benda til þess að samband munnlegrar hefðar, ritmáls og stafrænnar miðlunar sé hvorki línulegt né framfaradrifið, heldur gagnvirkt (Emigh, Whither Digitality?, 2024). Hugmyndin um yfirburði ritmenningar hefur verið tengd evrópumiðjuðum þróunarlíkönum þar sem ritmál er sett fram sem einkenni framþróunar.
Á sama tíma hafa kenningar um tæknilega ákvörðunarhyggju (e. technological determinism, hugmyndin um að tækni ráði eða móti þróun samfélags, hugsunar og menningar) verið gagnrýndar fyrir að ofmeta áhrif miðlanna sjálfra. Þær þykja vanmeta hlutverk samfélagslegra aðstæðna í mótun á notkuninni (Adler, Technological Determinism, 2006). Nýlegar rannsóknir á stafrænum lestri sýna jafnframt að ný miðlunarform eins og hljóðbækur leysa ekki hefðbundinn lestur af hólmi, heldur endurskipuleggja hvenær, hvernig og við hvaða aðstæður við njótum bókmennta – eða neytum þeirra, sem laganemi get ég vottað að ekki allar bækur eru skrifaðar með lestrarnautn að markmiði. (Spjeldnæs og Karlsen, How Digital Devices Transform Literary Reading, 2022). Mætti hér draga þá ályktun að breytingar á miðlum séu aðlögun fremur en hnignun?
Á heildina litið grafa þessar niðurstöður undan þeirri fullyrðingu að hljóðbækur séu ómerkilegra bókmenntaform fyrir ólæsa sauði. Bókmenntaverk eru skilgreind af tungumáli sínu og merkingu, ekki af því í gegnum hvaða skynfæri þau eru móttekin. Það hlýtur síðan að fela í sér íhaldssaman rétttrúnað og fötlunarfordóma að fullyrða að blindir og sjónskertir, sem þó eru læsir á blindraletur, geti aldrei notið bókmennta með réttum hætti, vegna þess að textinn er móttekinn með öðrum hætti. Hér má síðan ræða um virðið í góðu bókbandi, sjálfa ánægjuna sem felst í því að sitja og lesa góða bók. Hún er engu síðri þó að þessi samanburður standist. Þá hefur merkilega lítið farið fyrir umræðunni um bóklestur sem sjálfstætt listform. Það kann að vera áhugaverð hugleiðing í tengslum við hugverkarétt, en það er efni í annan pistil.
Hugmyndin um lægra gildi hljóðbóka er því best skilin sem menningarleg forsenda fremur en fræðilega rökstudd niðurstaða. Svo verður allt sem er leiðinlegt svo miklu skemmtilegra með góða bók í eyrunum. Sérstaklega leiðinlegt fólk.
