Við hliðina á Moggahöllinni í Aðalstræti var á árum áður starfrækt vínstúka sem nefndist Adlon, í löngum og mjóum skúr — „ævintýralegur staður“ eins og roskinn athafnamaður hér í bæ orðaði það við mig fyrir skemmstu. Einhverju sinni síðla á sjötta áratugnum var kunningi hans vel við skál á Adlon þegar stýrimaður af togara kom þar aðvífandi við annan mann og kvaðst vilja fá þennan gest öldurhússins með sér í bíó. — „Og hvaða mynd er það?“ spurði sá ölvaði. — „Roy og Trigger,“ svaraði stýrimaðurinn. — „Já, ég kem!“
Bólaði nú ekkert á kunningjanum fyrr en sjö eða átta vikum síðar að dyrunum á Adlon er hrundið upp — fastagesturinn kemur inn askvaðandi, saltbrunninn og mikilúðlegur. Rónarnir spurðu þennan félaga sinn í forundan: „Hvar hefur þú verið?“ — „Á þessu andsk. bíói!“ svaraði hann með þjósti. Hann hafði þá verið á sjö vikna saltfisktúr við Grænland.
Kunninginn hafði verið sjanghæaður um borð eins og títt var á þeim árum þegar illa gekk að manna togaraflotann, enda launin lág, aðbúnaður lélegur og vinnan erfið. Ég hygg að flestum nútímamönnum finnist ótrúlegt til þess að hugsa að „mannrán“ hafi verið stunduð hér svo lengi sem raun ber vitni — jafnvel með aðstoð lögreglu. Víðast hvar í nágrannalöndunum hafði fyrir löngu verið tekið fyrir mönnun skipsrúma með þessum hætti, enda ekki í samræmi við nútímasjónarmið um mannréttindi. En það þýddi ekkert að dvelja við slík smáatriði þegar afkoma þjóðarbúsins var að veði.
Hér þarf ekki að fjölyrða um hvernig veruleikinn eru allur annar í okkar samtíma þar sem slegist er um hvert skipsrúm á togurunum. Mér varð hugsað til þessa á dögunum þegar ég heyrði einhvern álitsgjafann tala um störf „sem Íslendingar vildu ekki vinna“ og væru þar af leiðandi að mestu mönnuð útlendingum. Svona taka ýmsir spekingar til orða í opinberri umræðu. Sjómennskan er hættuleg erfiðisvinna sem ætti þá að vera í flokki með störfum „sem Íslendingar vilja ekki vinna“. Samt sem áður er fiskiskipaflotinn að langmestu leyti mannaður Íslendingum.
Það er nefnilega ekki rétt þegar því er haldið fram að Íslendingar „vilji ekki“ vinna tiltekin störf — kjörin þurfa einfaldlega að vera í samræmi við erfiðið. Það að heilu starfsstéttirnar séu nú orðið mannaðar erlendum mönnum er alltént að nokkru marki afleiðing félagslegra undirboða sem hefur leitt af sér gríðarlega misskiptingu í samfélaginu, misskiptingu sem er okkur Íslendingunum er að mestu falin. Í nýliðinni kosningabaráttu minntist til að mynda ekki einn einasti frambjóðandi á það ófremdarástand að hundruð erlendra manna búi í ósamþykktu húsnæði hér í borginni, oft við ömurlegar aðstæður þar sem tíðir brunar hafa kostað nokkur mannslíf.
Fyrir um áratug starfaði ég fyrir Félag hópferðaleyfishafa sem eru samtök fyrirtækja jafnt sem einyrkja í hópferðaflutningum. Þá hafði ítrekað orðið vart félagslegra undirboða og skattaundanskota erlendra aðila í greininni. Stjórnvöld skelltu skollaeyrum við ábendingum félagsins í þessu efni og létu viðgangast að fjöldi aðila starfaði hér ólöglega, án tilskilinna leyfa, að kjarasamningar væru ekki virtir, laun greidd langt undir samningsbundnum lágmarkskjörum og ekki væri staðið skil á sköttum og öðrum opinberum gjöldum. Þá bar líka mikið á því að erlendir starfsmenn væru sagðir verktakar án þess að fullnægja skilyrðum sem slíkir.
Þetta er sama sagan í fjölmörgum atvinnugreinum og ekki aðeins við stjórnvöld að sakast heldur líka verkalýðshreyfinguna. Ég minnist þess þegar einn forystumaður Eflingar tjáði mér að félagsleg undirboð á Íslandi kæmu þeim ekki við — þeir væru að kljást við heimskapítalismann. Ég held nú að meira mannvit hafi aftur komist að í verkalýðshreyfingunni síðan þá og menn áttað sig á því að sósíalismi verður bara stundaður „í einu landi“ eins og það var kallað hér á árum áður. Íslendingar fá ekki bjargað heiminum.
Taka mætti dæmi af mörgum öðrum starfsstéttum en í grunninn snýst þetta um það í hvernig samfélagi við viljum búa. Það er einfaldlega vond samfélagsgerð þar sem tilteknum störfum er einungis sinnt af útlendingum, störfum sem verða þá jafnan sífellt verr launuð, störfum sem hætt er við að Íslendingar hreinlega lítilsvirði. Þar með eykst stéttskipting til muna og félagsleg samheldni rofnar. Það verður einfaldlega miklu verra að búa í slíku gliðnuðu þjóðfélagi.
