Það er til áhugahópur á Íslandi sem vill ekki með nokkru móti komast að því hvort þjóðin við ysta haf geti haft það betra á komandi árum en sem nemur kjörum hennar í dag. Hann berst raunar með kjafti og klóm gegn því að skoða möguleikana sem eru í boði, svo sem þann nærtækasta að halda áfram með aðildarviðræður að Evrópusambandinu.
Því spurningin er auðvitað brýn: Hvort mun okkur farnast betur innan sambandsins eða utan? Viljum við svarið? Eða viljum við það ekki.
Augljóst er hvað felst í fyrri spurningunni – og það er að komast að samkomulagi við ESB sem annað hvort er til þess fallið að samþykkja eða hafna, eins og sæmir fullvalda og sjálfstæðri þjóð. Hinn kosturinn er æði ankringislegur, svo ekki sé meira sagt, enda jafngildir hann því að stinga höfðinu í sandinn og óska þess heitt og innilega að þaðan sjái maður best og víðast yfir sviðið.
Reynslan er auðvitað ólygnust í þessu efni, enda er af nægu að taka á þeim árum frá því Ísland varð fullráða þjóð á meðal þjóða sumarið 1944 og hóf að semja sig að öðrum álfum og ríkjum. Og það er sammerkt þeim alþjóðlegu samningum sem hér um ræðir að þeir hafa verið umdeildir í aðdraganda undirritunar, en reynst svo bæði farsælir og mikill búhnykkur fyrir efnahag og öryggi eyjarskeggja.
Fyrst er til að taka stofnaðildina að Atlantshafsbandalaginu frá því á vordögum 1949 þegar rykið var að setjast á vígaslóðum síðari heimsstyrjaldarinnar. Svo hart var barist gegn henni af þjóðernissinnum í þjóðfélaginu að lá við jafnt að til borgarastríðs kæmi á Íslandi. En svo róaðist kurrinn að mestu leyti, enda reyndist þátttaka Íslands í Nató vera lykilstoð í vörnum landsins og meginvettvangur þeirrar samvinnu líkt þenkjandi ríkja sem Ísland tekur þátt í til að efla eigið öryggi við norðanvert úthafið.
„Fræg er líka andstaðan og beinlínis óttinn við Fríverslunarsamning Íslands við Evrópu á sjöunda áratug síðustu aldar.“
Aftur var ráðamönnum brigslað um landráð þegar kom að varnarsamningi Íslands við Bandaríkin tveimur árum seinna, en ekki einasta tryggði hann hagsmuni Íslands á tímum kalda stríðsins og hafði augljósan fælingarmátt gagnvart Sovétinu, heldur reyndust efnahagslegu áhrifin af honum slík og þvílík að landsmenn fóru á harðahlaupum inn í nútímann á svo að segja örskömmum tíma.
Fræg er líka andstaðan og beinlínis óttinn við Fríverslunarsamning Íslands við Evrópu á sjöunda áratug síðustu aldar. Fjöldi Sjálfstæðismanna í þáverandi Viðreisnarstjórn bar mikinn kvíðboga, svo ekki sé meira sagt, fyrir atverkun hans á þau fyrirtæki sem voru hliðhollust flokknum og jusu hann fjármagni og styrkjum. Sú spurning sveif yfir vötnum hvort þau myndu standast nýja samkeppni við útlönd. En samstarfsflokkurinn í ríkisstjórn, leiddur áfram af óbilandi framtíðarsýn Gylfa Þ. Gíslasonar, kom því til leiðar að penninn fór á loft – og enn er reynslan ólygnust, því íslenskt viðskiptalíf tók einhver stærstu skref sín til framfara á árunum sem fóru í hönd. Og enginn efast lengur um EFTA.
Raunar var hent gaman að því við samningsgerðina að fulltrúi Framsóknarflokksins við borðið, Tómas nokkur Árnason, varð æ hrifnari af áformunum eftir því sem hann kynnti sér mögulegt ágæti þeirra, en varð að halda aftur af vaxandi aðdáun sinni sakir þess að flokkur hans hafði á fyrstu stigum lýst sig andsnúinn allri samningsgerð í þessa veru.
Mun það heita kunnuglegt bæði fyrr og síðar.
En svo kom samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið, reistur á fjórum meginstoðum um frjálst flæði fjármagns, vöru, vinnuafls og þjónustu, en sem endranær heyrðust ýmist ramakvein innan úr sölum Alþingis þegar hann kom til umræðu, eða honum var sýnt fálæti. Það síðarnefnda átti við um Sjálfstæðisflokkinn sem tók raunar andstöðu sína eða efasemdir um hann ekki alvarlegri en svo að hann snerist á punktinum í afstöðu sinni til að leiða ríkisstjórn með Alþýðuflokknum vorið 1991. Og Framsóknarflokkurinn sem kom að samningsgerðinni, ekki síst foringinn Steingrímur Hermannsson, sem tók þar virkan þátt, snerist svo í hina áttina þegar kom að kosningunum á því herrans ári.
Báðir þessir flokkar segja svo í dag – og það hástöfum – að enginn samningur sé mikilvægari og veigameiri í sögu lands og þjóðar en sá sem kenndur er við EES. Og efast ekki andartak um hann.
Reynslan er nefnilega ólygnust. Líka upplifun annarra þjóða. Gildir einu þótt þær hafi gerst aðilar að ESB með tæpasta mun, því vinsældir aðildarinnar hafa jafnan aukist að miklum mun eftir því sem liðið hefur á hana. Nýleg könnun Eurobarometer sýnir að um 74 prósent íbúanna telja að land þeirra hafi hagnast á verunni í ESB. Þar kemur fram að Danir, Portúgalar, Írar og íbúar Litháens eru hvað ánægðastir, eða um og yfir 90%, og það á við um 84 af hundraði Króata, nýjustu aðildarþjóðarinnar, sem fagna einkum og sér í lagi langþráðum gjaldmiðli sem sveiflast ekki eins og veðrin yfir Adríahafi.
Því má svo bæta við að um 71 til 74 prósent íbúa evrulandanna eru ánægðir með gjaldmiðilinn fyrir land sitt.
Hafandi reynsluna í huga er því vert að komast að því hvort Íslendingar gætu haft það betra.
