Söngvaskáldið góða Magnús Eiríksson lést 9. janúar sl. Meðal bestu söngva hans er Braggablús sem kom út á plötu Mannakorna Í gegnum tíðina á árinu 1977. Ég kynntist þessu lagi vel og textanum, því um það leyti og eftir að plata þessi kom út fór ég helst ekki í partí nema með gítarinn í tösku hangandi á bakinu. Skeytti ég í engu hvort heldur gestgjöfunum líkaði betur eða verr. Var þetta lag þá á söngskrá minni og staulaðist ég gjarnan þegar leið á kvöldið í gegnum það með gítarglamri og söng. Vakti það stundum nokkurn fögnuð ölkærra manna og kvenna, sem ekki vissu betur en að um væri að ræða frambærilegan tónlistarflutning af minni hálfu. Ég er hættur að glamra á gítar og syngja á mannamótum. Gerði ég tónlistarlífinu í landinu örugglega meira gagn með þeirri ákvörðun, en annars hefði verið. Raula þó stundum fyrir munni mér textann í Braggablús, einkum þegar enginn heyrir til. Snjallt innrímið í honum situr enn nokkuð vel í kollinum á mér.
Minn ágæti félagi frá menntaskólaárunum í MT, Guðmundur Andri Thorsson rithöfundur, söngvaskáld o.fl., skrifaði í tilefni af fráfalli Magnúsar stöðufærslu á fésbókina sína um 35 bestu lög hans. Fylgir þar rökstuðningur fyrir hverju og einu lagi sem á listann komst og er það skemmtileg lesning eins og höfundarins er von og vísa. Á listanum er Braggablús í öðru sæti á eftir laginu Ég er á leiðinni (sem ég skil samt ekki alveg Andri!). Hann fer fögrum orðum um Braggablús, bæði lagið og textann og innrímið í honum. Allt er það verðskuldað. Hann lýsir textanum sem nöturlegri smásögu um ógæfu og sorg Möggu í bragganum og er það að minni hyggju sönn og rétt túlkun.
Í texta Magnúsar Eiríkssonar er einnig önnur saga, einskonar hliðarsaga, sem er hluti af lengri sögu um hervarnir Íslands og áhrif hennar á líf Möggu í bragganum og margra annarra í þá daga. Í fyrri hluta fyrsta erindis segir:
Ein í bragga, Magga, gægist út um gluggann,
bráðum sér hún Skuggabaldur skunda hjá.
Skuggabaldur er kynjaskepna úr þjóðsögum Jóns Árnasonar, afkvæmi fresskattar og refs. Viðsjárvert kvikindi eftir sögum að dæma og í textanum boðberi illra anda og válegra tíðinda fyrir Möggu. Hún er stúrin og henni er kalt, því að hún er fátæk og á ekki aur til að kaupa olíu svo kynda megi í köldum og saggafullum bragganum. Hugur hennar hvarflar til liðinna tíma.
Í vetur, betur gekk henni að galdra
til sín glaða og kalda karla sem oft gáfu aur.
En Magga í sagga, situr ein í bragga
á ekki fyrir olíu er alveg staur.
Hér hefur hallað undan fæti hjá Möggu því hún hafði að sönnu lifað betri tíma. Gengið hafði bærilega veturinn sem var að líða, en samt kannski ekki nægilega vel til að kynda almennilega í bragganum og losna við saggann. Ég leiði líkum að þetta hafi verið veturinn 1947-8 þegar Möggu gekk enn sæmilega vel að galdra til sín glaða og kalda karla sem oft gáfu aur. Hún hugsar lengra til baka um betri tíma.
Fyrst kom Bretinn, rjóður, yndislega góður
Þá bjó hún Magga á Borginni í bleikum kjól.
Magga hugsar með hlýju í hjarta til 10. maí 1940, dagsins þegar Bretar hernámu Ísland, sem ekkert ríki hafði áður gert í sögu þjóðarinnar. Þó má kannski segja að heimsókn Jörundar hundadagakonungs, og hans drukknu sjóliða, í júní 1809, hafi verið einskonar „hernám“ enda upphóf hann allan danskan myndugleika á Íslandi meðan hann dvaldi á landinu! Með komu Bretanna fóru góðir dagar fóru í hönd hjá Möggu og hún dansaði og daðraði við dátana ung og falleg í bleikum kjól á Borginni.
Þetta var á þeim dögum þegar verulega hallaði undan fæti hjá breska heimsveldinu hafði tæpast hernaðarlega getu til að halda úti herliði á Íslandi svo bragur væri á. Enda höfðu Þjóðverjar þá gerst uppivöðslusamir í meira lagi á meginlandinu svo við því varð að bregðast. Það var síðan 28. maí 1941 að Franklin D. Roosevelt, forseti Bandaríkjanna, ákvað að Bandaríkin skyldu taka við hervernd Íslands af Bretum. Þetta var áður en Adolf Hitler lýsti yfir stríði á hendur Bandaríkjunum í desember sama ár og þremur árum fyrir innrás Bandaríkjamanna í Normandí í júní 1944. Þótt Magga saknaði rjóðu og góðu dátanna bresku, boðaði þetta samt enn betri daga fyrir hana, því eins og segir í síðari hluta þriðja erindis:
Svo kom Kaninn, þaninn, kommúnistabaninn
þá kættist Magga ofsalega og hélt sín jól.
Jólin hennar Möggu áttu eftir að standa nokkur ár því Íslendingar gerðu herverndarsamning við Bandaríkin 1941, en sá samningur markar tímamót í sögu íslenskra utanríkismála og með honum lagður grunnur að skipan mála um hervernd á Íslandi næstu áratugina. Stríðinu lauk, svo sem allir vita, 1945 og var þá hlutverki Bandaríkjahers í raun lokið hér á landi, í bili að minnsta kosti. Jólin hennar Möggu héldu þó áfram enn um sinn. Brátt var þó, því miður fyrir Möggu, gerður Keflavíkursamningurinn 1946, sem mælti svo fyrir að bandaríski herinn skyldi halda af landi brott, en bandarískir borgaralegir starfsmenn áfram reka Keflavíkurflugvöll. Fóru síðan bandarísku dátarnir af landi brott 1947. Magga var þá ein eftir í bragganum.
Þá fór sú tíðin í hönd er depurð settist að Möggu. Skuggabaldur fór á stjá og saggi og kuldi tók sér bólstað í sál hennar og líkama. Þá gerast þau tíðindi 1949 að Ísland gekk í NATO og gerði síðar varnarsamning við Bandaríkin 1951, sem enn er í gildi. Komu þá amerísku dátarnir aftur til landsins og glaðnaði þá að nýju yfir Möggu, að minnsta kosti um sinn. En eftir því sem leið á eftirstríðsárin versnuðu hennar kjör frekar, eins og segir í fjórða erindi:
Svo færðist aldur yfir eins og galdur
og ávallt verra og verra var í karl að ná.
Nú er Magga stúrin því olíu á skúrinn
er erfitt nema fyrir fjandans aur að fá.
Í Braggablús Magnúsar Eiríkssonar segir ekki frekar af örlögum Möggu. Braggarnir og önnur fátækrahverfi í Reykjavík hurfu þegar leið á eftirstríðsárin. Þá höfðu hafist í Breiðholti miklar framkvæmdir við byggingu íbúða fyrir efnalítið fólk. Magga hefur kannski keypt íbúð í verkamannabústað hafi hún þá haft efni til. Kannski fékk hún mögulega íbúð í „bæjarblokk“ í hverfinu, þótt ekki væri nema litla kytru, með hitaveitu og öðrum helstu þægindum, sem ekki þóttu í þá daga sjálfsögð fyrir fátækt fólk.
Sjálfur, ásamt fjölskyldunni, flutti ég í fyrstu blokkina sem byggð var í Breiðholtinu og bjó þar næstum allan annan áratug ævi minnar. Á tíðum göngum mínum um hverfið á þessum árum man ég samt ekki eftir að hafa rekist á Möggu í Bragganum. Mögulega fékk hún aldrei að lifa þann munað að búa þar sem hún var laus við kulda, sagga og Skuggabaldur á stjái utan við gluggann.
Höfundur er prófessor í lögfræði við HA og hæstaréttarlögmaður hjá Thales lögfræðiþjónustu
