Hagstofustjóri tjáði sig í gærkvöldi á mbl.is um grein sem ég skrifaði og birti á Eyjunni í gær þar sem ég gagnrýndi málflutning stjórnarandstöðunnar, hagfræðings hjá Íslandsbanka, og nokkurra fjölmiðla um orsakir hækkunar vísitölu neysluverðs í janúar.
Í stórum dráttum staðfestir hagstofustjóri gagnrýni mína og fagna ég því. Það er nefnilega svo að vísitala neysluverðs mælir ekki neyslu heldur verðlista einkafyrirtækja og opinberra aðila, burtséð frá neyslu. Neyslusamsetningin sem Hagstofan miðar við er í öllum tilfellum röng vegna þess að hún miðar á hverjum tíma við neyslusamsetninguna tveimur árum fyrir mælingu.
Hagstofustjóri gerði athugasemd við framsetningu mína um að vísitala neysluverðs væri stundum leiðrétt aftur í tímann. Það er réttmæt athugasemd að vissulega er ekki í orðsins fyllstu merkingu leiðrétt aftur í tímann. Það er ekki hægt. Leiðrétting á útreikningi neysluvísitölunnar er ávallt framvirk, þrátt fyrir að breyting sé gerð til að leiðrétta mistök fortíðar. Ég gengst því við því að hugtakanotkun mín um afturvirka leiðréttingu hafi verið full frjálsleg. Það er hins vegar rangt hjá hagstofustjóra að vísitala neysluverðs sé alls ekki leiðrétt. Mörg dæmi eru um það. Eitt þekktasta dæmið og líkast til það stærsta er frá því snemma á þessari öld þegar reiknimeistarar Hagstofunnar áttuðu sig á því að vísitala neysluverðs sem miðaði við matvælaverð í Nóatúni, sem var ein dýrasta matvöruverslun landsins, en ekki Bónus sem var sú ódýrasta, gaf mjög skakka mynd af raunverulegri verðlagsþróun í landinu. Þá var farið í að leiðrétta – taka Bónus inn fyrir Nóatún – og mig minnir að Hagstofan hafi tekið sér annað hvort 12 eða 24 mánuði í leiðréttinguna til að höggið fyrir fjármálakerfið yrði nú ekki of stórt og skyndilegt.
Sjá einnig:
Vísitala neysluverðs: Umfjöllun litast af pólitík en horfir fram hjá staðreyndum – ekki tilefni til að hverfa frá vaxtalækkunum
Ég stend við efasemdir mínar um að útreikningar Hagstofunnar á áhrifum breytinga á gjaldtöku af bifreiðum og eldsneyti séu réttir. Það er með öllu útilokað að Hagstofan geti lagt mat á áhrifin af því að tekið er upp kílómetragjald í stað eldsneytisgjalda. Telur Hagstofan að fólk muni nota einkabílinn jafnmikið þegar það sér svart á hvítu hvað hver kílómetri kostar? Ég verð einnig að láta þess getið að eðlilegt hefði verið hjá Hagstofunni að skýra aðeins út áhrif þessara liða, eins og þeir eru reiknaðir, rétt eins og jafnan er gert um áhrif af útsölum og slíku.
Hagstofan heldur ekki aðeins utan um vísitölu neysluverðs heldur einnig innflutning og því hefði verið eðlilegt hjá Hagstofunni að koma með mat á áhrifum þess að bílasala margfaldaðist í lok síðasta árs og datt niður í janúar.
Þegar athugasemdir hagstofustjóra um vísitöluna eru lesnar kristallast enn og aftur þvílík firra það er að miða höfuðstól stórs hluta lána heimila og fyrirtækja við vísitölu neysluverðs sem mælir alls ekki neyslu og tekur ekki tillit til breytingar á kauphegðun neytenda í rauntíma.
Það eina sem við vitum um vísitölumælinguna í janúar er að hún er vitlaus. Í grunninn er vísitala neysluverðs alltaf vitlaust mæld vegna þess að hún miðar við neyslusamsetningu sem er tveggja ára gömul og þegar miklar breytingar verða á opinberri gjaldtöku, líkt og nú um áramótin þegar í raun var skipt um gjaldtökukerfi, hefur Hagstofan ekki forsendur til að leggja raunhæft mat á áhrif þeirra fyrr en við sjáum þau áhrif með áþreifanlegum hætti. Útreikningur Hagstofunnar fyrir janúar er því í raun ágiskun sem byggir á tilteknum forsendum. Í fljótu bragði virðast þær forsendur ekki sérstaklega líklegar til að vera réttar. Gott hefði samt verið ef gerð hefði verið betri grein fyrir forsendunum og röksemdunum að baki þeim.
Þá stendur það óhaggað að hækkun vísitölunnar í janúar má að hluta rekja til hækkaðrar álagningar olíufélaganna á eldsneyti og miklum hækkunum á innlendum landbúnaðarafurðum. Einnig það að hver sem áhrifin eru í raun og veru af gjaldtökubreytingum af bílum og eldsneyti þá er um eins skiptis áhrif að ræða, sem ekki gefa tilefni til þess að Seðlabankinn hverfi af vaxtalækkunarferli sínu, auk þess sem gengisþróun og verð á eldsneyti á heimsmarkaði gefur tilefni til að búast megi við lækkun á verði innfluttra vara.
