Nú í morgun voru kynntar niðurstöður af sex ungmennaþingum sem Barnaheill héldu víða um land fyrr á þessu ári. Á þingunum ræddu ungmenni upplifun sína af ofbeldi í nánum samböndum og óhætt er að segja að niðurstöðurnar séu sláandi. Greint er frá ofbeldi ýmist andlegu, líkamlegu og kynferðislegu. Skýr merki eru um bakslag í kynjajafnrétti meðal ungmenna, með kröfum um skýra hlutverkaskiptingu í samböndum. Einnig var greint frá persónunjósnum sem lýsa sér meðal annars í því að gerð er krafa um að kveikt sé á staðsetningarbúnaði í síma og staðsetingin sé sýnileg. Sömuleiðis komu fram greinileg áhrif kláms á hegðun ungmenna í nánum samböndum þeirra og upplýsingar um að strákar deili í lokuðum hópum nektarmyndum af kærustum sínum.
Í fréttatilkynningu frá Barnaheill kemur fram að samtökin, með styrk frá dómsmálaráðuneytinu, hafi haldið sex ungmennaþing um kynferðisofbeldi í nánum samböndum ungmenna í febrúar og fram í apríl 2026. Alls tóku um 300 nemendur þátt í þingunum sem haldin voru á Suðurnesjum, í Hafnarfirði, Egilsstöðum, Selfossi, Akureyri og Ísafirði. Á ungmennaþingin komu nemendur úr efstu bekkjum grunnskóla og úr framhaldsskólum, og var kynjaskipting frekar jöfn. Unnið var með tengiliðum á svæðunum ásamt starfsfólki sveitarfélaganna sem vinnur með ungu fólki.
Í tilkynningunni segir að mikill samhljómur hafi verið um allt land varðandi upplifun unga fólksins af ofbeldi í nánum samböndum. Slíkt væri of algengt og mun útbreiddara en flestir geri sér grein fyrir.
Ítrekað hafi komið fram að andlegt ofbeldi og stjórnun væru vandamál í samskiptum, en einnig að ungmennin væru hrædd við að segja frá. Dægurmenning og klám hafi veruleg áhrif á hegðun, framkomu og kröfur í nánum samböndum ungmenna. Tæknin hafi þar þar áhrif, og krafa sé um að vita alltaf hvar hinn aðilinn sé með því að hafa kveikt á staðsetningarbúnaði, t.d. á Snapchat. Stafrænt ofbeldi sé algengt, og mikið um að strákar skiptist á nektarmyndum af kærustum sínum án þeirra vitundar. Þá sé algengt að ungmenni upplifi pressu til að stunda kynlíf, og prófa kyrkingartök og líkamlegar meiðingar í samförum.
Í skýrslu um niðurstöður ungmennaþinganna segir að sambönd ungmenna hafi breyst með tilkomu tækninnar, áður hafi ungmenni getað farið heim og fengið ,,pásu” frá sambandinu hluta úr degi en í dag sé gerð krafa á ungmenni að vera alltaf tilbúin til samskipta og að þau séu ávallt til í að hinn aðilinn viti stöðugt hvar þau eru með því að hafa kveikt á staðsetningarbúnaði.
Ágreiningi ljúki ekki með því að einhver skelli á eða fari heim, með stafrænni tækni lifi samskipti og rituð orð lengi. Þau séu jafnvel afrituð og send áfram og oft notuð aftur og aftur gegn hinni manneskjunni. Nokkuð algengt sé að stafrænu kynferðisofbeldi sé beitt og á tveimur þingum hafi ungmenni nefnt m.a. lokaða hópa þar sem strákar skiptist á ,nektarmyndum af kærustunum sínum án þeirra vitneskju. Ljóst sé að innan náinna sambanda leynist ýmiskonar kynferðisofbeldi allt frá ítrekuðu suði og pressu til að stunda kynlíf og að prófa kynferðislega hluti yfir í kyrkingartök og líkamlegar meiðingar í samförum.
Í skýrslunni eru nefnd dæmi úr umræðum á ungmennaþingunum en þar voru m.a. nefnt andlegt ofbeldi með afbrýðisemi, svívirðingum, niðurlægingu, gaslýsingu og að banna hinum aðilanum að hitta vini sína.
Nefnd voru dæmi um að mörk væru ekki virt í kynlífi og að hinn aðilinn beitti ofbeldi í kynlífinu með því meðal annars að rífa í hár og kyrkja. Nefnd voru dæmi um beinlínis nauðganir en þegar um hið síðastnefnda er að ræða þá er það að sjálfsögðu ekki kynlíf heldur eingöngu ofbeldi.
Nefnt var að hinn aðilinn og þá einkum strákar tækju nektarmyndir af kærustum án leyfis og dreifðu þeim síðan. Gervigreind væri nýtt í stafrænu ofbeldi, annar aðilinn væri neyddur til að horfa á klám og nefnd voru dæmi um líkamlegt ofbeldi með höggum og hrindingum.
Þegar kemur að því að segja frá ofbeldinu þá kemur fram í skýrslunni að það hafi verið algjör samhljómur í því að ungmennin telji fáa segja frá ofbeldi í nánu sambandi. Þau telji að það sé margfalt algengara en flesta gruni en það sé verulega erfitt að segja frá. Ungmennin segist myndu skipta sér af ef þau teldu vin sinn eða vinkonu verða fyrir ofbeldi í nánu sambandi en þeim þyki mun erfiðara að skipta sér af ef vinur þeirra eða vinkona sé sú eða sá sem sé að beita ofbeldinu. Félagsleg staða skipti máli, ef hin manneskjan eigi stærri eða sterkari vinahóp þá sé enn ólíklegra að viðkomandi þori að segja frá því hópurinn taki afstöðu með vini sínum.
Þegar kemur að áhrifum kláms og dægurmenningar á náin sambönd ungmenna þá segir í skýrslunni meðal annars að ungmenni læri mikið til hvers sé ætlast af þeim í sambandi með því að horfa í kringum sig. Ítrekað hafi á þingunum verið bent á að samskipti foreldra væru fyrirmynd, stundum góð og stundum slæm og sama um ástarsambönd vina.
Dægurmenning hafi einnig töluverð áhrif. Í sjónvarpsþáttum og kvikmyndum séu óheilbrigð samskipti oft sett upp sem rómantísk t.d. að virða ekki neitun, að beita fýlustjórnun eða einhverskonar ofbeldi. Á samfélagsmiðlum birtist glansmynd af samböndum, allt líti út fyrir að vera fullkomið og ungmennin hafi talað um að þrátt fyrir að vera meðvituð um það þá beri þau sig samt saman við það sem þau sjá þar.
Svokölluð Incel orðræða, sem snýst um að konur eigi að stunda kynlíf með karlmönnum, sem hafi aukist á sumum miðlum, hafi neikvæð áhrif á viðhorf til stelpna og kvenna. Klám hafi veruleg áhrif á bæði samskipti og kynlíf í samböndum og á hverju þingi hafi komið fram áhyggjur af of mikilli klámnotkun stráka. Klám ýti undir óöryggi hjá þeim sem horfi mikið á það og það normalíseri ofbeldishegðun í kynlífi.
Í umræðum á þingunum lýstu ungmennin því meðal annars að í netheimum sé allt fullkomið sem sé ekki raunveruleikinn og að ungmenni, sérstaklega strákar, haldi að það sem sjá megi í klámmyndböndum sé eðlileg hegðun í kynlífi sem sé alls ekki raunin.
Þegar kemur að jafnrétti kynjanna þá segir í skýrslunni meðal annars að þegar rætt hafi verið um hvaðan ungmenni fái hugmyndir og skilaboð um hvað það þýði að vera í sambandi, hvaðan fyrirmyndir þeirra komi og hvaða væntingar þau telji vera gerðar til sín hafi komið í ljós strax á fyrsta þingi að íhaldsöm viðhorf og bakslag í kynjajafnrétti sé að aukast verulega, sérstaklega á samfélagsmiðlum.
Dæmi um hinn fullkomna kærasta og hina fullkomnu kærustu séu lituð kynjuðum staðalmyndum. Ungmennin upplifi íhaldsöm viðhorf á mismunandi hátt, sumum finnist þau hallærisleg eða hlægileg, öðrum finnist þau verulega ósanngjörn og alls ekki eitthvað sem þau langi að fylgja. En þau finni fyrir ákveðinni pressu og segi viðhorfin vera að lauma sér inn í samskipti og sambönd ungmenna smátt og smátt.
Nefnt hafi verið sem dæmi að það sé pressa á stráka að gefa reglulega gjafir og blóm og stelpur hafi, þrátt fyrir að þær vissu að þetta væri óraunhæft þá, staði sig að því að efast um ást kærastans ef hann uppfyllti ekki þessar væntingar. Gagnkynhneigðarhyggja hafi verið áberandi og nánast engin umræða verið um samkynja sambönd. Væntingar til stráka og stelpna virðist vera afar ólíkar en ungmennin haft lítið að segja um væntingar til stálpa. Nefnt hafi verið að fordómar í þeirra garð hefðu aukist og ef einhverjar væntingar væru gerðar til þeirra þá væru það líklega sömu væntingar og gerðar væru til stelpna.
Nefndu ungmennin ýmis dæmi um þær ólíku væntingar sem gerðar væru til stelpna og stráka. Stelpurnar ættu til að mynda að vera með fullkomið útlit, vera alltaf glaðar, hlusta á allt sem kærastinn segði, sjá um heimilið, setja kærastann í fyrsta sæti og vera honum undirgefin og gefa meira af sér en hann.
Strákar áttu hins vegar til dæmis að vera sterkir, harðir, stjórnsamir, sjá um viðhald á heimilinu, vinna mikið og græða peninga, borga fyrir allt og sjá um kærustuna og stjórna ferðinni.
Í fréttatilkynningunni um niðurstöður ungmennaþinganna segir að enginn munur sé á skilaboðum ungmennanna til stjórnvalda milli landshluta. Þau krefjist þess að stjórnvöld tryggi betri kynja- og kynfræðslu til allra barna og unglinga. Fræðslan eigi að byrja strax á yngsta stigi, og vera gerð að skyldufagi. Miklu meira fjármagn þurfi í málaflokkinn, forvarnir og fræðslu, og auka þurfi aðgengi að fagfólki og úrræðum inni í skólunum. Þá þurfi stjórnmálamenn að vera miklu betri fyrirmyndir.
Nefnd eru í skýrslunni dæmi um ýmis ummæli sem féllu á ungmennaþingunum en eftirfarandi ummæli eru líklega eitt skýrasta dæmið um þau skilaboð sem ungmennin vilja koma á framfæri og þau sem eldri eru ættu að taka til sín:
„Fullorðnir verða að passa að gera ekki lítið úr upplifun ungmenna. ÞIÐ eigið ekki að ákveða hvernig OKKUR líður!“
