Landskjörstjórn steig út í kviksyndi með umsögn sinni um þingsályktunartillögu um framhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið.
Athyglisvert er að hún gerir ekki greinarmun á hugtökum eins og óhlutdrægni og hlutleysi. En megin brotalömin í umsögninni felst í kröfu um hlutleysi gagnvart annarri spurningu, sem er þjóðaratkvæðagreiðslunni óviðkomandi. Kröfunni um óhlutdrægni er einfaldlega ekki beint að réttu andlagi.
Skoðum þetta nánar:
Landskjörstjórn á að hafa skoðun á því hvort spurning í þjóðaratkvæðagreiðslu er óhlutdræg eða hlutdræg gagnvart báðum kostum, hvort heldur kjósandi vill merkja við já eða nei.
Í umsögn Landskjörstjórnar er ekki að finna ábendingu um meinbugi af þessu tagi. Enda er með engu móti hægt að halda því fram að spurningin í þingsályktunartillögunni sveigi kjósandann sérstaklega til að velja annan svarmöguleikann eða draga úr fýsileika hins. Hún felur sem sagt ekki í sér dulda afstöðu til þess hvort á að merkja við já eða nei.
Að sækja um aðild að nýju er spurning um aðra leið að sama marki. Hvorki í lögum né alþjóðlegum leiðbeiningum er talað um óhlutdrægni eða hlutleysi milli tveggja mismunandi spurninga af þessu tagi. Og það er ekki unnt að gera kröfu um að spyrja tveggja spurninga í einu.
Það fellur því ótvírætt utan við ramma laganna að gera kröfu um hlutleysi milli þeirra mismunandi pólitísku sjónarmiða úti í samfélaginu hvort halda eigi samningaviðræðum áfram eða hvort sækja þurfi um að nýju.
Ríkisstjórn með þingmeirihluta hefur valið annan kostinn og það er um hann sem er kosið en ekki hugmyndir annarra úti í samfélaginu. Annars konar þingmeirihluti hefði á sama hátt getað valið hinn kostinn.
Í þessu tilviki eru það talsmenn Húss atvinnulífsins og stjórnarandstöðuflokkanna, sem staðhæfa að sækja þurfi um að nýju. Um leið taka þeir skýrt fram að þeir séu alfarið andvígir því að það verði gert.
Landskjörstjórn gerir nú kröfu um hlutleysi gagnvart þessari pólitísku þversögn! Þversögnin er augljóslega sett fram í þeim tilgangi að þæfa einfalt mál með villandi staðhæfingum.
Athyglisvert er að Landskjörstjórn kemur ekki fram með ábendingu um orðalag, sem væri hlutlaust milli þessara mismunandi pólitísku sjónarmiða úti í samfélaginu.
Ástæðan er einföld. Það er rökfræðilega ómögulegt og gæti ekki leitt til ótvíræðrar niðurstöðu. Það myndi því opna möguleika á að túlka niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar á ýmsa vegu, ef Alþingi tæki mark á þessari athugasemd Landskjörstjórnar.
Athugasemdir Landskjörstjórnar fara þannig þvert gegn lögbundnu hlutverki hennar.
Einhverjir kynnu að spyrja: Er hugsanlegt að Landskjörstjórn telji að það kunni að vera óheimilt að lögum að halda áfram af því að ráðherra hafi á sínum tíma ógilt ákvörðun Alþingis að sækja um? Svarið við því er nei.
Það er almenn lagaþekking, sem Landskjörstjórn á að hafa, rétt eins og byrjendur í laganámi, að ráðherra getur ekki afturkallað eða ógilt ákvarðanir Alþingis.
Aðalatriðið er þó hitt að ríkisstjórn hefur fulla stjórnskipulega heimild til að sækja um aðild eða halda áfram aðildarviðræðum án ályktunar Alþingis. Og hún getur spurt þjóðina um aðra hvora leiðina en ekki báðar í einu. Landskjörstjórn á eðli máls samkvæmt að búa yfir þessari lagaþekkingu.
Þegar Ísland ákvað að hefja viðræður við Evrópusambandið um aðild að innri markað þess var það til að mynda gert án þingsályktunar.
Hér þarf líka að hafa í huga að það eru fleiri sjónarmið í umræðunni en þau sem talsmenn Húss atvinnulífsins og leiðtogar stjórnarandstöðunnar hafa lýst að undanförnu.
Björn Bjarnason fyrrum dómsmálaráðherra heldur því fram að hvort tveggja sé óheimilt, að sækja um aðild og að halda áfram viðræðum, vegna skorts á stjórnarskrárheimild.
Af hverju gerir Landskjörstjórn ekki kröfu um hlutleysi gagnvart þessari staðhæfingu? Hún er líka úti í samfélaginu.
Landskjörstjórn tekur undir það sjónarmið talsmanna Húss atvinnulífsins og stjórnarandstöðunnar að þjóðaratkvæðið eigi að fara fram á öðrum tíma. Þetta er svo augljóslega pólitískt matsatriði að engum getur blandast hugur um að í þessu efni fer Landskjörstjórn langt út fyrir ramma laganna.
Rökin eru þau að kjósendur geti ekki kynnt sér mál í frítíma sínum. Það má vel vera. En hitt má líka vel vera að þeir hafi einmitt meiri tíma til þess í fríinu. Svo fara aðrir í frí á veturna.
Hér er kosið á frídegi en annars staðar er kosið á virkum vinnudögum. Útilokað er að halda því fram að aðeins annar hátturinn sé réttmætur eða óhlutdrægur.
Augljóst er að Landskjörstjórn hefur farið svo langt út fyrir umboð sitt að umsögnin er með öllu marklaus. Gildir þá einu hvort um er að ræða ásetning eða gáleysi.
Við mat á stöðu Landskjörstjórnar getur ásetningur eða gáleysi aftur á móti skipt máli.
Ef um ásetning er að ræða sýnist óhjákvæmilegt að líta svo á að Landskjörstjórn dragi hlut með sjónarmiðum Húss atvinnulífsins og stjórnarandstöðuflokkanna. Það myndi væntanlega falla undir sérstakt vanhæfi í stjórnsýslurétti. Í því tilviki getur mat Alþingis á alvarleika brotsins ráðið því hvort Landskjörstjórn þarf að víkja eða ekki.
Sé aftur á móti um gáleysi að ræða sýnist óhjákvæmilegt að líta svo á að Landskjörstjórn skorti almenna þekkingu á hlutverki sínu lögum samkvæmt. Það þýðir að hún er almennt óhæf til að gegna starfanum. Í því tilviki yrðu hún vafalítið að segja af sér.
Sjálfur er ég hlutlaus gagnvart þeirri spurningu hvort sérstakt eða almennt vanhæfi á við.
