Fréttir berast frá ríkisstjórninni af því að lögð verði fram þingsályktunartillaga á þessu vorþingi um að haldin verði þjóðaratkvæðagreiðsla um hvort hefja eigi að nýju aðildarviðræður við ESB. Þetta ætti ekki að koma neinum í opna skjöldu því þessa fyrirætlan er að finna í sáttmála ríkisstjórnarinnar.
Evrópusinnar hljóta að fagna þessum fregnum, enda tímabært að talað sé skýrt og ákveðið um að tillagan komi fram fyrr en seinna. Þótt fyrirætlan þessi sé nefnd í ríkisstjórnarsáttmála er það þó naumast nægilegt eitt og sér, enda víst, að allir landsmenn, af fenginni reynslu, búa yfir góðri færni í að gera greinarmun á plönum sem skrifuð eru í stjórnarsáttmála annars vegar og raunverulegum athöfnum til að hrinda þeim í framkvæmd hins vegar. Tímabært er að ríkisstjórnin hefji ESB ferðalag sitt enda ljóst að það verður bæði langt og erfitt.
Ég er ekki góður í pólitík, en mér segir svo hugur að æskilegt sé að þessi þingsályktunartillaga liggi fyrir hið allra fyrsta. Því fyrr sem hún er afgreidd og dagsetningar liggja fyrir um hvenær atkvæðagreiðslan fer fram, því betur nýtist tíminn til að stuðla að málefnalegri umræðu um kosti og galla aðildar. Slík umræða skapar hverjum og einum kjósanda, sem áhuga hefur á að setja sig inn í málið, bestu aðstæður sem völ er á í lýðræðislegu samfélagi til að taka upplýsta og vandaða ákvörðun fyrir sitt leyti.
Hér þarf líka að hafa í huga að reikna má með að harður slagur verði í þinginu um málið. Af umræðunni undanfarið má ráða að fjöldi þingmanna og annarra í þátttakenda í þjóðmálaumræðunni má alls ekki til þess hugsa að þjóðin fái að ráða för í þessu máli því henni sé ekki hægt að treysta fyrir réttri niðurstöðu í atkvæðagreiðslunni. Margir þessara stjórnmálamanna búa yfir mikilli reynslu af því að þæfa þingmál og eru í raun í fremstu röð á heimsvísu í því fagi. Því fyrr sem tillagan kemur fram því meiri líkur eru á að hægt sé að koma henni í gegnum þingið áður en sumarleyfi þingmanna brestur á. Ég myndi segja að mikið seinna megi þetta ekki vera ef við gerum ráð fyrir að sjálf atkvæðagreiðslan fari fram eigi síðar en um mitt ár 2027 eða svo (helst auðvitað fyrr!). Ef meirihluti landsmanna vill hefja viðræður með að markmiði að ganga í ESB er staðan sú að í reynd hefur ríkisstjórnin að hámarki eitt og hálft ár til að klára viðræður, halda aðra atkvæðagreiðslu um samning, leggja grunn að stjórnarskrárbreytingu og fara loks í nýja kosningabaráttu til að freista þess að tryggja sér áframhaldandi völd svo hún geti klárað málið til enda. Þetta verður vísast frekar erfitt. Ef ekki er hafist handa hið fyrsta er mögulegt að ESB mál ríkisstjórnarinnar falli á tíma áður en hún hefst fyrir alvöru við að hrinda því í framkvæmd.
Annað sem ætti að vera áhyggjuefni fyrir Evrópusinna er að fram til þessa hefur ríkisstjórnin í heild virkað svolítið ósannfærandi í málinu ef satt skal segja. Vonandi er þetta þó ekki rétt mat. Ástæðan fyrir efasemdum er að forsætisráðherra, Kristrún Frostadóttir, hefur fram til þessa ekki sýnst sérstaklega áhugasöm um málið og ekki gefið Evrópusinnum tilefni til að álykta að hún sé líkleg til að taka skýra pólitíska forystu í málinu og tala með skýrum og afdráttarlausum hætti fyrir því að ríkisstjórnin fái umboð frá þjóðinni til að hefja viðræður með aðild að markmiði. Merki eru þó um að þetta kunni að vera breytast og er það vel ef rétt reynist. Viðreisn sýnist á þessu stigi helst líkleg til að taka slíka forystu í málinu. Reynir því á hvort flokkurinn, formaður hans Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, og forysta hans öll sé tilbúin til þess og tala fyrir því af alvöru og þunga að viðræðum verði haldið áfram og fá þannig kjósendur á sitt band við að styðja þá stefnu flokksins að Íslandi gangi í ESB.
Vissulega er ESB málið talsvert rætt á opinberum vettvangi og í þeirri umræðu eru margir eindregnir stuðningsmenn aðildar sem hvetja ríkisstjórnina til dáða. Það er aftur á móti ekki nægilegt að ábyrgðin á því að tala fyrir málinu með skýrum og afdráttarlausum hætti sé skilin eftir hjá hinum óbreyttu áhugamönnum um pólitík og Evrópumál: áhugamönnum sem, án þess að kasta rýrð á þá með nokkrum hætti, hafa ekki trausta fótfestu í raunverulegri pólitík af því tagi sem málið augljóslega þarfnast, ef það á að hafa einhvern raunverulegan framgang. Umræður og almenn skoðanaskipti hinna óbreyttu áhugamanna á málþingum, í viðtalsþáttum í hlaðvörpum, sjónvarpi eða útvarpi, nú eða pistlar í fjölmiðlum (eins og þessi), geta vissulega stutt vel og duglega við skýra pólitíska forystu í málinu, en aldrei komið í hennar stað.
Höfundur er prófessor í lögfræði við lagadeild HA.
