Facilis descensus Averni — „hæg er leið til helvítis“ segir Virgill í Eneasarkviðu en þrátt fyrir það reynist leiðin þangað Eneasi torsótt. Í handanheimum hittir hann fyrrum heitmey sína, fönísku kóngsdótturina Dídó, sem vísar ástarjátningum hans á bug. Hann hafði yfirgefið hana að dómi guðanna en fyrir Eneasi lá að verða ættfaðir Rómverja. Dídó hafði í örvinglan kastað sér á líkbál og brann lifandi. En Eneas hittir líka fyrir Síbyllu sem leiðir hann eftir dularvegum til Sælulinda. Þar búa góðir menn í eilífum fögnuði í grænum dölum. Í Sælulindum á Eneas endurfundi með föður sínum sem sýnir honum í hliðskjálfarsýn komandi dýrð Rómar.
Frásögnina af ferðalagi Eneasar frá Tróju lásu skólapiltar hvarvetna í hinum vestræna heimi fram á tuttugustu öld — eða um nærri tveggja árþúsunda skeið. Þetta höfuðkvæði Virgils var heilög ritning Rómverja. Hin sanna trú sem þar birtist er ættjarðarástin — Rómaborg sjálf er æðsti guðinn. Andstreymi það sem söguhetjurnar mega búa við stafar af „því erfiða hlutverki að grundvalla hið rómverska kyn“ (l. tantae molis erat Romanam condere gentem).
Tungutakið þykir með því fágaðasta sem ritað hefur verið í gervallri sögunni enda einstök alúð lögð í hvert vísuorð. Í fjórða smáljóði sínu er sem Virgill boði komu Frelsarans og í sjálfri Eneasarkviðu lýsir hann Róm sem helgri borg er muni lyfta gervöllum heimi með valdi trúarinnar. Hvernig gátu menn á síðari öldum ekki skilið þetta öðruvísi en sem spádómsorð? Og ekki að undra að Dante geri hann að leiðsögumanni um helvíti og hreinsunareld.
Ég geri Virgil að umtalsefni í ljósi fregna í liðinni viku þess efnis að til standi að skerða enn latínukennslu við minn gamla skóla, Menntaskólann í Reykjavík, eina framhaldsskólann sem enn kennir fornmálin. Morgunblaðið innti Kolbrúnu Elfu Sigurðardóttur, latínukennara við skólann, álits á þessu. Hún gat þess að markmiðið með náminu væri að nemendur gætu lesið forna höfunda og yrði eitt ár í latínukennslu klippt af eins og til stæði yrði ekki lengur raunhæft að gera þær kröfur að nemendur gætu lesið bókmenntir á latínu.
Kolbrún Elfa gerði líka að umtalsefni almenna hnignun tungumálanáms. Varla væri lengur litið á það sem fræðigrein „heldur bara eitthvað til þess að panta sér mat í útlöndum“. Menn hefðu misst sjónar á því markmiði að nemandinn öðlaðist færni í lestri bókmennta, líkt og tilgangurinn væri með kennslu í fornmálum.
Hún bætti því við að tungumálakennslan væri almennt varla svipur hjá sjón eftir styttingu framhaldsskólans. Þá hefði staðið til að færa námið að hluta á grunnskólastig en slíkt virðist engan veginn hafa átt sér stað. Kolbrún Elfa nefnir í þessu sambandi að minni kröfur til íslenskra nemenda valdi því að þeir standi hallari fæti en jafnaldrar þeirra í nágrannalöndunum. Slíkt bitnar vitaskuld á samkeppnishæfni samfélagsins alls.
Margir tungumálakennarar sem ég ræði við hafa fyrir löngu fyllst vonleysi yfir ástandinu. Þekkingu í erlendum málum muni enn hnigna og þess verði ekki langt að bíða að öll útlend mál verði horfin úr skólakerfinu nema enskan. Samfélagið verður allt þar með fátækara að einangraðra.
Líkt og Kolbrún Efla nefnir eru þær ranghugmyndir útbreiddar að tilgangur tungumálanáms sé ekki annar en að geta verið slarkfær í einföldum samtölum svo hægt sé að panta sér bjór á barnum og rata niður á baðströnd — og þar með nærtækast að læra eitthvert hrafl í spænsku. En þetta er næsta einfeldningsleg afstaða. Hvert nýtt tungumál sem við nemum opnar okkur nefnilega nýjan menningarheim og það þroskar hugsun okkar að læra tungumál. Það sjónarmið heyrist líka oft í samtímanum að vitvélar leysi allan þýðingarvanda og þess vegna verði þekking í erlendum málum óþörf. Allt eins mætti þá spyrja hvers vegna við ættum yfir höfuð að læra að lesa þegar við höfum aðgang að öllum nýjustu spjallmennunum í símanum. Eða hvers vegna skyldum við læra stafsetningu þegar vélar geta leiðrétt allt sjálfkrafa?
Við gætum eins velt því upp af hverju við erum að hafa fyrir því að hugsa þegar við getum látið vélarnar hugsa fyrir okkur og einbeitt okkur að því að liggja á baðströndinni með bjór í hendi. Jú, svarið við þeirri spurningu er að það að vera maður er annað og meira en stunda eintómt hóglífi. Það snýst um að hámarka getu sínu. Dvínandi kunnátta í norrænum málum, þýsku og frönsku hefur orðið þess valdandi að við höfum fjarlægst þær þjóðir sem eru okkur skyldastar og við höfum mest sótt til í menningarlegum efnum og vísindum. Dvínandi kunnátta í fornmálunum veldur því að við fjarlægjumst rætur eigin menningar.
Við erum þá komin að enn stærri spurningu: hvert er eiginlega markmið með skólastarfi? Það er æðra og meira en það að geta unnið tiltekin störf á vinnumarkaði. Ef vel tekst til gæti skóli líka hjálpað mönnum að fást ekki við störf sem reyna ekki nægilega á getu þeirra og þeir yrðu þar með kröfuharðari gagnvart sjálfum sér. Frá því löngu fyrir daga Virgils höfðu Rómverjar lifað eftir kjörorðinu moribus antiquis stat res Romana virisque – „ríki Rómverja hvílir á fornum siðum og vöskum drengjum“. Á grundvelli slíkrar hugsunar var reist mesta heimsveldi veraldarsögunnar og slík mega líka vera einkunnarorð vestrænna ríkja í samtímanum sem þegið hafa hinn rómverska arf.
