Það hefur löngum verið vitað að frjálslyndum og þróttmiklum lýðræðisríkjum, sem leggja áherslu á jöfnuð og samneyslu, hefur farnast best í heimi hér. Það er einfaldlega mælanlegt, svo sem á kvarða efnahags og lýðheilsu, en einnig framsækni og frumkvæðis, að ekki sé talað um friðar og öryggis. Og tvímælin eru engin.
Þessi eftirsóknarverðustu samfélög jarðarinnar gefa enda flestum tækifæri til viðgangs, heilsu og mennta, og ekki síður til að spreyta sig á vinnumarkaði og skora þar sjálft sig á hólm í frjálsri og sanngjarnri samkeppni. Og andlag alls þessa eru andrými og lífsgæði til frambúðar.
Engu að síður hefur annað verið reynt til þrautar á okkar dögum. Og safnast þar fyrir svo vondar hugmyndir að ósjálfrátt setur þar hroll að hverjum heilvita manni.
Sovétið kemur einna fyrst upp í hugann, sá mislukkaði kommúnismi sem var ekkert annað en innmúrað einræði öfgafullrar valdaklíku sem var gjörsamlega úr tengslum við alþýðu manna. Hún treysti ekki einstaklingum, og því fór fjarri. Það var lykilstefið. Hún tukthúsaði þá fremur en að treysta þeim fyrir nokkrum hlut. Og fyrir vikið myglaði mannlífið, og rotnaði loks að innan.
Frjálshyggjan leitar sömuleiðis á þanka manns. Sú gjaldþrota stefna gerði í raun og sann aldrei ráð fyrir félagsskap manna. Hún fyrirleit tilhugsunina um samfélag. Þjóðir gætu ekki átt neitt. Það merkti fé án hirðis, sem væri agalegt. Hún treysti því, að ef ekkert hamlaði för þeirra efnamestu, myndi óheft einstaklingshyggjan búa til svo marga brauðmola fyrir hina fátækari að þeir þyrftu ekki að kvarta.
Það er sammerkt með sovétinu og frjálshyggjunni að vera mannfjandsamleg kerfi forréttinda á kostnað almannahagsmuna. Þau vilja umbuna fáum, en fækka kostum sem flestra. Niðurstaðan hefur ávallt verið gjá á milli þjóðfélagshópa ásamt augljósri ósamheldni og sundrungu, uppþotum og þjóðfélagsóreiðu.
„Og svo það sé strax fært til bókar; gamla Ísland var ekki betra en það nýja. Því fer fjarri.“
En enn skal samt reynt að viðra vondar hugmyndir. Og ætli sú síðasta, þegar komið er nokkuð fram á nýja öld, sé ekki sú dæmalausa tillaga að færa Ísland aftur um eina öld eða svo, eða í öllu falli aftur til þess tíma þegar eyjan var ein sú einangraðasta í heimi hér – og í raun ósjálfbjarga í mannfæð sinni og nesjamennsku sem hræddist allt sem útlenskt var.
Og svo það sé strax fært til bókar; gamla Ísland var ekki betra en það nýja. Því fer fjarri. Það er líka mælanlegt. Það var raunar svo miklu verra að varla þarf að leiða hugann að því. Þar fór enda saman lamandi sovét og sjúkleg valdahyggja. Æðsta efnaklíka landsins hélt eins fast um taumana og hugsast gat, til þess eins og almenningur fengi engar umbætur, enda gæti það dregið úr veisluhöldum hinna betur settu. Fyrir vikið var allt skammtað, peningar, vörur og þjónusta, og jafnvel aðgangur að atvinnu og menntun, enda var gamla vistarbandið enn við lýði í kolli krónverja.
Helmingaskiptaregla tveggja helstu valdaflokka síðustu aldar, sem kenndu sig við framsókn og sjálfstæði, tók allt súrefni samfélagsins til sín. Hvaða regluverk sem var – og þurfti það ekki einu sinni til – var sniðið að valdsækni og viðgangi Kolkrabbans og Sambandsins, þeirra skilgetnu afkvæma gömlu flokkanna. Annað var óþarfi – og í raun ógn við einkaréttindi íhaldsins, sérkjör þess og sérleyfi.
Sú svívirðilega saga er skrifuð með brotnum penna Pálma í Hagkaupum, Hafsteins í Kjörís og Jóhannesar í Bónus, sannra frumherja sem freistuðu þess að leggja forréttindakerfið að velli og efna til alvöru samkeppni á Íslandi á forsendum frelsi einstaklingsins og óháðra alþjóðaviðskipta.
En það var harðlega bannað í þá daga. Þessum þremenningum var hótað dólgslega. Ef þeir létu ekki af tilraunum sínum til frjálsrar verslunar yrðu þeir útskúfaðir með öllu á eyjunni í norðri. Hún ætti og yrði að vera áfram einangruð, og útlenskar frelsisbylgjur mættu aldrei ná hér landi.
Það er fráleitt að svona samfélag fái aftur litið dagsins ljós í norðanverðu Atlantshafi. Og nefnilega svo. Gerum Ísland aldrei gamalt á ný. Því sagan er lærdómur.
