Úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála hefur staðfest ákvörðun Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur um að herða skilyrði í starfsleyfi fyrir bálstofu Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma og að stytta gildistíma starfsleyfisins í eitt ár. Kom meðal annars fram í kæru Kirkjugarðanna að vegna hinna hertu skilyrða geti aukist hætta á að ófremdarástand skapist á sjúkrahúsum og í líkhúsum.
Nokkur styr hefur staðið um bálstofuna sem er eina líkbrennsla landsins og hefur verið starfrækt síðan árið 1948. Tækjabúnaður hennar uppfyllir ekki kröfur nútímans og töluvert hefur verið um kvartanir frá nágrönnum vegna mengunar en til að mynda hefur orðið vart við sót í gluggakistum. Til stendur að koma upp bálstofu í Gufunesi sem á að leysa gömlu bálstofuna af hólmi.
Eins og DV greindi frá í október kærðu Kirkjugarðar Reykjavíkurprófastsdæma breytingarnar á starfsleyfinu til nefndarinnar sem samþykkti í október á síðasta ári að þær myndu ekki taka gildi á meðan kæran væri til meðferðar.
Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur gaf út nýtt starfsleyfi fyrir bálstofuna árið 2021 sem átti að gilda til 2033. Kirkjugörðunum var hins vegar tilkynnt árið 2024 að til stæði að endurskoða starfsleyfið vegna ófullnægjandi mengunarvarnarbúnaðar og aukins ónæðis af völdum reykmengunar. Á síðasta ári var síðan gildistími starfsleyfisins styttur úr tólf árum í eitt.
Sömuleiðis voru kröfur um hvenær bálfarir mættu fara fram hertar. Í stað þess að bálfarir væru heimilar alla virka daga milli klukkan 07:00 og 16:00 máttu þær einungis fara fram á kvöldin og á nóttunni frá klukkan 17:30 til kl. 06:30, þó aldrei meira en átta klukkustundir samfellt innan þess tíma, að uppfylltum nánari skilyrðum um lágmarks vindstyrk og vindstefnu.
Fyrstu sex mánuðina frá gildistöku starfsleyfisins var heimilað að viðhafa bálfarir fimm daga í viku, en næstu sex mánuði einungis fjóra daga í viku. Um rök fyrir þessum breytingum var vísað til þess að ekki hefði reynst mögulegt að setja upp hreinsibúnað fyrir útblástur bálstofunnar, bálförum hefði fjölgað umtalsvert síðan árið 2021 og að fjölgun kvartana benti til þess að mengun og ónæði frá starfseminni væri meiri en gert hefði verið ráð fyrir.
Í kæru Kirkjugarða Reykjavíkurprófastsdæma kom meðal annars fram að þessar breytingar myndu auka enn frekar álagið á líkhús Kirkjugarða Reykjavíkur sem nú þegar taki við 2/3 af öllum þeim sem látast hér á landi. Til að halda í horfinu þyrfti bálstofan að starfa í að minnsta kosti 40 klukkustundir á viku. Með þeim skerta starfstíma sem breytingarnar á starfsleyfinu kveði á um geti það haft í för með sér alvarlegt ástand á sjúkrahúsum og í líkhúsum.
Sagði í kærunni að vegna aðstæðna og húsnæðis bálstofunnar hefði ekki reynst mögulegt að koma að öllu leyti til móts við kröfur Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur en það hefði þó verið gert að töluverðu leyti með ýmsum breytingum, svo sem endurbótum á búnaði, hertu eftirliti og auknum mælingum. Heilbrigðiseftirlitið hefði hins vegar ekki tekið neitt tillit til þeirra breytinga sem þó hafi verið gerðar.
Sögðust Kirkjugarðarnir hafa lagt til að brennsla yrði heimiluð allan sólarhringinn en í staðinn færi brennsla aðeins fram við hagstæð veðurskilyrði.
Hvað varðar nýju bálstofuna í Gufunesi þá kom fram í kærunni að ekki væri staðfest að hún gæti tækið til starfa næsta haust og það væri ekki í samræmi við meðalhóf að krefjast nákvæmrar staðfestingar á tímasetningu.
Gerðu Kirkjugarðar Reykjavíkurprófastsdæma ýmsar aðrar athugasemdir við málsmeðferð Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur. Vildi fyrrnefndi aðilinn meina að það væri ekki rétt hjá þeim síðarnefnda að vísa til þess að síðan starfsleyfið var gefið út 2021 hafi bálförum fjölgað töluvert. Fjölgun hafi orðið töluverð árið 2022 vegna áhrifa Covid-19 faraldursins en síðan hafi fjölgunin jafnast út og verið til að mynda aðeins 1 prósent milli áranna 2024 og 2025.
Vildu Kirkjugarðarnir enn fremur meina að engin gögn staðfestu fullyrðingar um aukna mengun frá bálstofunni. Fullyrt var í kærunni að staðið hafi verið að „átaki“ um að senda inn kvartanir vegna starfseminnar og geti fjöldi kvartana ekki talist marktækt viðmið um aukna mengun. Það sé skylt að rannsaka hvort kvartanir eigi við rök að styðjast, til dæmius með mælingum á loftgæðum eða með öflun sérfræðilegs álits.
Gögn málsins sýni að kvörtunum hafi fækkað eftir að ráðist hafi verið í frekari úrbætur og mótvægisaðgerðir, til dæmis eftir að brennsla á nóttunni hafi verið hafin.
Í andsvörum Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur kom meðal annars fram að þegar starfsleyfið var endurnýjað árið 2021 hafi í því verið gerð krafa um að Kirkjugarðarnir myndu uppfylla kröfur um mengunarvarnir í samræmi við bestu aðgengilegu tækni sem væri í notkun í nágrannalöndunum. Hafi verið veittur ársfrestur til að skila tímasettri áætlun um hvernig að innleiðingu slíkrar tækni yrði staðið. Hafi þetta ekki gengið eftir, en Kirkjugarðarnir hafi vísað til þess að ekki væri hægt að bæta við hreinsibúnaði fyrir útblástur bálstofunnar vegna þess að slíkur búnaður myndi koma í veg fyrir eðlilega brennsluvirkni ofnanna.
Sagði heilbrigðiseftirlitið að kvörtunum vegna lyktar og reykmengunar frá bálstofunni hafi fjölgað. Helst hafi forráðamenn nemenda og stjórnendur skóla í nágrenninu kvartað. Kvörtunum hafi ekkert fækkað þrátt fyrir mótvægisaðgerðir Kirkjugarðanna. Óbreytt starfsemi hafi ekki uppfyllt markmið reglugerðar um hollustuhætti.
Vildi heilbrigðiseftirlitið meina að málsmeðferðin hafi verið fyllilega í samræmi við lög, reglugerðir og meðalhófsreglu stjórnsýslulaga. Nauðsynlegt hafi verið að endurskoða starfsleyfið til að vernda umhverfið og og heilsu almennings. Þar sem að sögn Kirkjugarðanna hafi ekki verið mögulegt að bæta við mengunarvarnarbúnaði hafi ekki verið annað í stöðunni en að herða skilyrði í starfsleyfinu og stytta gildistíma þess. Styttingin hafi raunar byggt á sjónarmiðum um meðalhóf þar sem afturköllun starfsleyfisins hefði orsakað verulega röskun á starfsemi Kirkjugarðanna og valdið tjóni. Óheft starfsemi bálstofu án mengunarvarnarbúnaðar sé aftur á móti alvarlegt mál og full ástæða til að stemma stigu við starfseminni í þeim tilgangi að draga úr mengunarálagi frá henni þar til ný bálstofa með fullkomnum mengunarvarnarbúnaði taki við.
Gögn bendi til mengunar af völdum bálstofunnar og að takmarka bálfarir við kvöld og nætur muni síður valda óþægindum í nærumhverfinu.
Í niðurstöðu úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála segir að Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur hafi veitt Kirkjugörðum Reykjavíkurprófastsdæma vegvísi með því að veita í starfsleyfinu, þegar það var endurnýjað 2021, frest til að skila inn áætlun um innleiðingu mengunarvarna með bestu mögulegu tækni. Með þessu hafi meðalhófs verið gætt.
Nefndin tekur undir með heilbrigðiseftirlitinu um að gögn bendi til þó nokkurar mengunar frá bálstofunni og vísar þar í mælingu frá Hafrannsóknarstofnun sem gaf til kynna að svifryk sem kæmi frá bálstofunni væri langt yfir viðmiðunarmörkum fyrir bálstofur á Norðurlöndum. Nefndin telur að í ljósi ákvæða laga og starfsleyfisins þegar það var gefið út 2021 hafi heilbrigðiseftirlitinu verið heimilt að endurskoða það. Vísar nefndin sérstaklega til skilyrðanna um að skila inn tímasettri áætlun um hertar mengunarvarnir sem Kirkjugarðarnir hafi ekki uppfyllt. Fullnægjandi rök hafi verið færð fyrir nauðsyn hertra skilyrða og það samræmist meðalhófi að stytta gildistíma starfsleyfisins í eitt ár á meðan beðið sé eftir nýju bálstofunni.
Nefndin telur þó rétt í ljósi sjónarmiða Kirkjugarðanna um að áhrif hinna hertu skilyrða verði til að auka hættuna á alvarlegu ástandi í líkhúsum og á sjúkrahúsum að rýmka þann tíma sólarhringsins sem líkbrennsla sé heimil með því að leyfa undantekningar frá þeirri reglu.
Að öðru leyti standa hin hertu skilyrði fyrir starfsemi bálstofunnar og stytting starfsleyfisins óhögguð. Ljóst er því að töluvert er að farið að þrengja að hinni 78 ára gömlu bálstofu sem mun væntanlega auka enn frekar þrýstinginn á að nýja bálstofan í Gufunesi taki sem fyrst til starfa.
