„Sá sem er í hjólastól, notar göngugrind eða þarf að draga súrefniskút á eftir sér á ekki að þurfa að leggja hundrað metra frá inngangi og berjast svo við að komast leiðar sinnar. Þar á að setja punktinn.“
Í grein sinni rekur Arnar Helgi Lárusson að þegar stæðiskort fyrir hreyfihamlaða voru sett á laggirnar hafi það verið gert með skýrum tilgangi: að tryggja aðgengi fólks með verulega skerta hreyfigetu. Segir Arnar Helgi hugmyndina hafa verið einfalda og réttláta. Í dag sé staðan þó allt önnur.
„Á bílastæðum landsins má sjá ótrúlegan fjölda stæðiskorta í framrúðum bíla. Sérmerkt stæði eru oftar en ekki upptekin snemma morguns við verslanir, íþróttahús og opinberar byggingar. Samt sjást sjaldan hjólastólar, göngugrindur eða önnur sýnileg hjálpartæki. Það vekur spurningar.
Er það orðið hreyfihömlun að vera kominn yfir ákveðinn aldur?
Er almenn skerðing sjálfkrafa orðin réttlæting fyrir forgangsstæði?
Eða hefur kerfið einfaldlega þróast út fyrir upphaflegt markmið sitt?“
Arnar Helgi notast sjálfur við hjólastól, en hann er lamaður frá brjósti og niður eftir mótorhjólaslys í september árið 2002, þegar hann var 26 ára gamall.
Segir hann engan efast um að til séu ósýnilegar fatlanir og enginn vilji tortryggja einstaklinga sem glíma við raunverulega takmarkaða göngugetu. Það sé hins vegar eitthvað að þegar fjöldi útgefinna korta virðist langt umfram þann fjölda stæða sem ætlaður er, um það bil þrjú prósent bílastæða.
Arnar Helgi segir að hér komi einnig til ábyrgð lækna. Þeir hafa heimild til að skrifa út vottorð sem opna aðgang að þessum réttindum. Það er ekki formsatriði, það er samfélagslegt vald að sögn Arnars Helga sem segir að ef viðmið eru óskýr eða túlkuð rúmt, þá víkkar kerfið út þar til það nær langt út fyrir þann hóp sem það var hugsað fyrir.
„Síðan er önnur staðreynd sem fáir vilja ræða: víða fylgir stæðiskortinu gjaldfrjáls lagning. Þá er kortið ekki lengur eingöngu aðgengismál það verður líka fjárhagslegt hagsmunamál. Þegar réttindum fylgir beinn sparnaður skapast hvati. Og hvatar breyta hegðun.“
Þegar staðan er orðin svona þurfi að þora að spyrja hvort kerfið er orðið of vítt, ef svarið er já þá þarf að spyrja hvernig megi leiðrétta það.
„Ein leið sem vert er að skoða er einföld en líklega umdeild: að aðskilja aðgengi og gjaldfríðindi. Sérmerkt stæði fyrir hreyfihamlaða ættu fyrst og fremst að tryggja breidd, lengd og nálægð við innganga. En af hverju þurfa þau sjálfkrafa að vera gjaldfrjáls? Væri ekki eðlilegra að greiða sérstaklega, jafnvel hóflegt gjald, fyrir notkun sérmerkts stæðis?
Slíkt myndi: draga úr hvata til að sækjast eftir korti eingöngu vegna gjaldfríðinda, létta á kerfinu, tryggja að stæðin nýtist þeim sem raunverulega þurfa á þeim að halda, og halda fókusnum á aðgengi fremur en afslætti.“
Arnar Helgi segir að einstaklingur sem er í hjólastól eða með verulega skerta göngugetu hafi sjaldnast raunhæfan kost um annað en að leggja í sérmerkt stæði. Fyrir þann einstakling er það hverrar krónu virði að komast inn í byggingu án óhóflegrar líkamlegrar áreynslu. Að hans mati á kerfið að styðja við það ekki umbreytast í almennt fríðindakerfi.
„Þetta snýst ekki um að ráðast á eldri borgara eða fólk með skerðingar. Þetta snýst um að verja trúverðugleika kerfis sem var sett á til að verja þá sem standa verst.“
Segir Arnar Helgi aðgengi vera réttindamál, en réttindi sem missa skýr mörk missi einnig gildi sitt. Ef á að taka aðgengi alvarlega verði einnig að taka ábyrgð, skýr viðmið og heiðarleika alvarlega. „Annars endar góð hugmynd sem útþynnt kerfi sem þjónar ekki lengur þeim sem mest þurfa á því að halda.“
Arnar Helgi segir eitt atriði oft gleymast í umræðu um aðgengi: íslenska veturinn.
„Þegar snjór og hálka taka yfir bílastæði versnar aðgengi til muna. Gangstéttar verða ófærar, skaflar safnast upp við bíla og leiðir að inngöngum þrengjast. Fyrir þann sem situr í hjólastól eða treystir á göngugrind getur þetta þýtt að ferð sem annars væri möguleg verður einfaldlega óframkvæmanleg.
Þá gerist eitthvað sem skekkir líka umræðuna: fólk með sýnilega fötlun hættir að sjást. Ekki vegna þess að þörfin sé horfin, heldur vegna þess að aðstæðurnar útiloka þátttöku þeirra. Þeir halda sig heima.
En samt eru öll stæðin full. Margir upplifa því að kerfið hafi smám saman víkkað út þannig að stór hluti þeirra sem hafa stæðiskort geti í raun notað almenn bílastæði. Á sama tíma eru þeir sem eru með alvarlegustu hreyfihamlanirnar oft háðir því að komast í þessi fáu sérmerktu stæði til að geta yfirhöfuð farið út úr bílnum og inn í opinberar byggingar.
Það er kjarninn í málinu. Kerfið á fyrst og fremst að þjóna þeim sem hafa raunverulega engan annan kost.“
