Þeirri bábilju og mýtu er gjarnan haldið á lofti, af þeim sem óttast nánari samleið Íslands með öðrum Evrópuríkjum, að við það myndi fullveldi eyjarskeggja tapast og sjálfkrafa drægi úr sjálfstæði þeirra.
Það þveröfuga mun nefnilega gerast.
Allir stjórnmálaflokkar á Alþingi – og meira að segja Miðflokkurinn, en þó stundum með semingi og útúrsnúningum til heimabrúks – viðurkenna mikilvægi EES-samningsins fyrir atvinnulíf og efnahag landsmanna, og eru þá aðrir þættir í hagkerfinu á borð við menntun, nýsköpun rannsóknir og vísindi ónefndir. Fulltrúar þessara flokka hafa einatt leyft sér að fullyrða að umræddur samningur megi heita sá best heppnaði og mikilvægasti sem gerður hafi verið í samstarfi Íslendinga við önnur lönd.
Og fræðimenn hafa ítrekað komist að sömu niðurstöðu.
En allt frá undirritun samningsins undir miðjan tíunda áratug síðustu aldar hefur sá böggull fylgt skammrifi að Íslendingar þiggja stóran hluta af regluverki sínu frá ESB án þess að hafa raunveruleg áhrif á tilurð þess og mótun. Ísland situr ekki við borðið. Það hangir frammi á gangi. Og getur í besta falli þráspurt reglugerðasmiðina hvort þeir hafi tíma til að setjast niður með fulltrúum eyjarskeggja á næsta kaffihúsi í von um að hafa einhver áhrif á þinglega meðferð mála.
Vandinn er sumsé áhrifaleysið innan EES-samningsins, sem allir mæra að öðru leyti.
Og raunverulega spurningin sem blasir við Íslendingum er því þessi: Á Ísland áfram að fylgja stórum hluta reglna Evrópu án fullrar aðkomu að endanlegri ákvörðunartöku, eða á landið að öðlast fulla stöðu þar sem reglurnar eru samdar? Eiga landsmenn að vera þiggjendur eða þátttakendur?
„Helsta pólitíska þversögnin á Íslandi er einmitt sú að vera á móti ESB en vilja áfram þiggja vald sitt frá sambandinu, því það er þá ekki verra en svo! Einhvern tíma hefði það merkt að vera minnipoki.“
Meginmótsögn núverandi stöðu er nefnilega einföld: Ísland tekur upp reglurnar, en situr ekki með fullum rétti við borðið þegar þær eru samþykktar. Ísland hefur samráðsaðgang og getur komið sjónarmiðum sínum að á undirbúningsstigi á ýmsum sviðum, en það hefur ekki sama formlega atkvæðisrétt og aðildarríki ESB þegar kemur að endanlegri lagasetningu og stefnumótun.
Þetta er ekki tæknilegt aukaatriði. Þetta er kjarni lýðræðisvandans. Það er veik staða fyrir smáríki að vera bundið stóru og áhrifamiklu regluverki, en hafa ekki fullan atkvæðisrétt þar sem reglurnar eru samdar og samþykktar. Þegar staðhæft er að ESB-aðild dragi úr fullveldi Íslands er eðlilegt að spyrja á móti: Er fullveldi betur tryggt með því að fylgja reglum annarra án fullrar aðkomu, eða með því að taka þátt í að móta þær? Og þetta er meginspurning.
Helsta pólitíska þversögnin á Íslandi er einmitt sú að vera á móti ESB en vilja áfram þiggja vald sitt frá sambandinu, því það er þá ekki verra en svo! Einhvern tíma hefði það merkt að vera minnipoki.
Ef Ísland gengi í ESB fengi landið sæti í ráðherraráði sambandsins á þeim sviðum sem skipta mestu fyrir íslenska hagsmuni, enda tekur ráðið helstu og merkustu ákvarðanir þess ásamt Evrópuþinginu.
Með aðildinni myndi Ísland einnig tilnefna einn framkvæmdastjóra í framkvæmdastjórn Evrópusambandsins, en núverandi skipan þess gerir ráð fyrir einum slíkum frá hverju aðildarríki. Það er ekki formsatriði heldur áhrifastaða.
Með fullri þátttöku í ESB myndu íslenskir kjósendur einnig velja sína eigin fulltrúa á Evrópuþingið, en reglur þess taka af allan vafa um að ekkert aðildarríki hefur færri en sex sæti við borðið. Því myndi Ísland fá að minnsta kosti sex þingmenn á Evrópuþinginu. Til samanburðar hafa Kýpur, Malta og Lúxemborg sex fulltrúa, Eistland sjö, Lettland níu, Litháen ellefu, og Danir og Finnar fimmtán hvorir.
Og þingsetan er mikilvæg lýðræðisleg breyting. Í stað þess að stór hluti reglnanna, sem gilda hér, verði til án beinnar íslenskrar þingræðislegrar aðkomu, hefðu íslenskir kjósendur kjörna fulltrúa sem tækju þátt í nefndarstörfum, breytingartillögum, lagasetningu og pólitískri stefnumótun á vettvangi Evrópuþingsins. Íslendingar byrjuðu, með öðrum orðum, að móta löggjöf sína, vonum seinna.
Sjálfstæði felst í áhrifum.
Sterkara fullveldi fyrir smáríki getur einmitt falist í því að sitja við borðið, jafn rétthár og hver annar í stólunum í kring, greiða atkvæði, mynda bandalög, leggja fram breytingar og taka þátt í ákvörðunum.
Þess vegna er rétt að segja það skýrt og ákveðið að aðild Íslands að ESB myndi ekki draga úr sjálfstæði landsins, heldur myndi hún styrkja það.
