Þýskur kafbátur sökkti Goðafossi árið 1944 – 24 Íslendingar létust – Kafarinn Thomas Weyer fann skipið í sumar
Föstudagurinn 10. nóvember 1944 er sorgardagur í sögu íslensku þjóðarinnar. Þennan örlagaríka dag fyrir tæpum 72 árum var Goðafossi sökkt skammt undan Garðskaga af þýskum kafbáti og létust 24 Íslendingar í slysinu; karlar, konur og börn. Um var að ræða mesta manntjón Íslendinga á einum degi í síðari heimsstyrjöldinni.
Allt frá þessum degi hefur svarið við þeirri spurningu hvar Goðafossi var nákvæmlega sökkt verið ósvarað. Eða allt þar til í sumar að þýski kafarinn Thomas Weyer lagði af stað í leiðangur sem miðaði að því að finna skipið – og það er akkúrat það sem hann gerði.
Sagt er frá þessum magnaða fundi í nýjasta hefti þýska Spiegel-tímaritsins. Þar er farið nokkuð ítarlega ofan í saumana á Íslandsleiðangri Weyers í sumar og er hann sjálfur kynntur til leiks sem maður sem hafi sérstakt dálæti á að finna það sem er næsta ómögulegt að sjá.
Goðafoss var 1.542 lesta skip Eimskipafélags Íslands. Farþegaskipið var á leið heim til Íslands frá New York þegar þýski kafbáturinn U-300, undir stjórn Fritz Hein, sökkti því þann 10. nóvember 1944. Sem fyrr segir fórust 24 en 19 var bjargað. Árásin á Goðafoss var langt því frá fyrsta og eina árás kafbáta Þjóðverja á íslensk skip, því þeir sökktu alls átta íslenskum skipum í styrjöldinni, eins og nánar er sagt frá á Vísindavefnum.
Í umfjöllun Skúla Sælands sagnfræðings á Vísindavefnum segir hann frá Goðafossi og afdrifum hans.
„Í byrjun nóvember 1944 var es. Goðafoss að koma til hafnar í Reykjavík eftir að hafa verið forystuskip fyrir skipalestinni UR-142. Skipalestin hafði hreppt slæmt veður nóttina áður og hafði flosnað upp. Voru skipin að tínast til hafnar eitt af öðru morguninn eftir og reyndust kafbátnum U-300 auðveld bráð þar sem hann beið skammt undan Garðskaga. Kafbáturinn náði fyrst að sökkva olíuskipinu Shirvan þennan morgun en í stað þess að halda strax á braut hélt hann sig í nágrenninu bæði til að tryggja að skipið sykki og í von um að koma skeytum sínum í fleiri fley.
Þegar Goðafoss bar að stuttu seinna stoppaði farþegaskipið til þess að bjarga áhöfn Shirvan. Aðeins stuttu síðar sökkti Hein Goðafossi og nú fórust 17 eða 18 af þeim 19 skipbrotsmönnum Shirvan sem teknir höfðu verið um borð í Goðafoss auk þess sem 24 Íslendingar og einn breskur merkjamaður féllu.“
„Alla þjóðina setti hljóða við þessa harmafregn.“
Afdrif skipsins og farþega þess höfðu mikil áhrif á íslensku þjóðina ef marka má fréttir á þessum tíma. „Alla þjóðina setti hljóða við þessa harmafregn. — Tuttugu og fjórir íslendingar, þar á meðal 4 konur og 4 börn, er voru á heimleið, komnir fast að strönd fósturjarðarinnar, fórust þarna fyrir morðvopnum þýzku nazistanna,“ sagði í umfjöllun Þjóðviljans eftir slysið. „Enn eitt dæmi um algert siðleysi þýzku nazistanna.“
Í umfjöllun Spiegel um þennan merkilega fund er sagt frá því að Goðafoss hafi verið flaggskip og stolt íslenska skipaflotans, nánast eins og Titanic var fyrir bresku þjóðina um þrjátíu árum fyrr. Í umfjölluninni segir að skipstjóri U-300, títtnefndur Hein, hafi skotið á skipið þar sem það var grátt á litinn – ekki í sama lit og dæmigerð farþegaskip voru á þeim tíma. Ekki leið langur tími frá því að kafbáturinn skaut á skipið þar til það sökk fyrir utan Garðskaga, um tveimur klukkustundum frá Reykjavík.
Weyer hafði lengi haft áhuga á sögu Goðafoss og ekki síst afdrifum hans og var það á bókamessunni í Frankfurt árið 2011 sem áhugi hans kviknaði fyrir alvöru. Á bókamessunni varð hann vitni að tilfinningaríku augnabliki þegar Sigurður Guðmundsson, sem var háseti á Goðafossi, og Þjóðverjinn Horst Koske, loftskeytamaður á U-300 hittust. Þeir táruðust báðir enda höfðu leiðir þeirra legið saman áður við allt aðrar og verri aðstæður.
Weyer ákvað að kynna sér sögu Goðafoss í kjölfarið og hann las sér til um að skipið hefði aldrei fundist. Hann lagðist í mikla rannsóknarvinnu í kjölfarið og aflaði sér upplýsinga úr gömlum staðsetningaskráningum til að staðsetja skipið. Þá skoðaði hann dæmigerðar siglingaleiðir á þessum tíma, skoðaði staðsetningu U-300 þegar það skaut á Goðafoss og á hvaða hraða kafbáturinn var. Hann dró þá ályktun að skipið hlyti að vera á um 40 metra dýpi.
Til marks um vinnuna sem Weyer lagði á sig þá er þess getið að hann hafi nýtt sér mátt Facebook til að hafa upp á Íslendingum sem orðið höfðu vitni að atvikinu. Einn þessara Íslendinga sagðist til að mynda hafa séð það út um eldhúsgluggann hjá sér þegar skipið sökk og annar sagðist einnig hafa séð það sökkva. Allar þessar upplýsingar sem Weyer hafði sankað að sér urðu til þess að hann gat reiknað út hvar skipið lægi, með skekkjumörkum þó. Niðurstaðan var sú að skipið lægi á hafsbotni á afmörkuðu 30 ferkílómetra svæði.
Í ársbyrjun safnaði Weyer hópi fólks saman og kynnti verkefnið fyrir meðlimum hópsins. Markmiðið var að fara á leitarsvæðið á báti og notast við botnsjá sem varpar myndum af hafsbotni. Það var svo þann 10. júlí í sumar að hópurinn flaug til íslands og gerði allt klárt fyrir leiðangurinn. Eins og Íslendingar vita geta veður verið válynd á Íslandi og hópurinn var meðvitaður um að aðstæður á svæðinu kynnu að vera erfiðar; sjórinn kaldur, ölduhæð mikil og svo framvegis.
„En Atlantshafið hefur grafið skipið. Við verðum að sætta okkur við það.“
Á þriðja degi leiðangursins sá einn úr hópnum eitthvað á botnsjánni sem vakti athygli hans. Hann bað skipstjórann um að snúa við til að skoða nánar það sem fyrir augu bar. Nokkrum klukkustundum síðar, þegar í land var komið, skoðaði hópurinn myndirnar betur og á þeim sáust greinilegar útlínur skipsflaks. Hópurinn skoðaði myndir af Goðafossi og ekki fór á milli mála að þarna væri skipið fundið.
Að sögn Weyers liggur Goðafoss undir um það bil eins metra lagi af sandi á botni sjávar. Það er líklega ástæða þess að skipið hefur aldrei fundist, þó að áður hafi verið gerðir út leiðangrar með það að marki að finna það. Weyer er nú kominn aftur heim til Gladbach í Þýskalandi en vonast þó til að koma aftur fljótlega til Íslands, og þá með betri tæki og tól til að skoða flakið nánar og taka af öll tvímæli um að þarna sé flakið loksins komið fram. Sjálfur kveðst hann hafa áhuga á að kafa niður að skipinu og sjálfur vill hann ekki útiloka að mögulegt verði að losa það. Hann hefur þó efasemdir um að einhver myndi ráðast í þá vinnu vegna kostnaðarins.
Í lok greinar Spiegel segir að enginn hafi vitað af skipsfundinum fyrr en greinin kom út í gær, föstudag. Weyer er ekki í vafa um að Goðafoss sé fundinn. „En Atlantshafið hefur grafið skipið. Við verðum að sætta okkur við það.“
