Ég er lesblindur. Reyndar finnst mér þetta íslenska orð, eins og mörg önnur, nokkurt rangnefni. Dyslexía hefur ekki bara með lestur að gera og er miklu margþættari en það. Ég á ekkert erfiðara með lestur en hver annar en minn vandi fólst í erfiðleikum með að skrifa. Ég er skrifblindur eins og það kallast. Ég varð læs ungur og hafði brennandi áhuga á lestri skáldskapar. Þetta var eiginlega þráhyggja og mitt eina tómstundagaman. Ég lá inni í herbergi og las og fór varla svo út úr húsi að ég væri ekki með einhverja bók með mér. Hvar sem ég var gestkomandi skoðaði ég bókasafnið. Ég gat ekki sofnað nema lesa. Ég las bók á meðan ég borðaði morgunmat og í baði og á klósettinu. Ég las öll blöð og tímarit sem komu inn á heimilið, hvort sem það voru Fréttir frá Sovétríkjunum, Æskan eða Mogginn. Auðvitað voru þetta samt helst drengjabækur framan af en ég kláraði þær fljótt. Þá tóku við íslenskar bókmenntir og svo alls konar heimsbókmenntir. Ég las þennan standard katalóg sem var til á flestum heimilum. Ég var auðvitað í Kiljuklúbbi Máls og menningar og kynntist Tolstoy og Dostojefskí, Don Kíkóta og þeim öllum. Ég held að þessi mikli lestraráhugi hafi aðallega orðið til vegna leiðinda og aðgerðarleysis. Ég held að ég hafi aðallega lesið mér til afþreygingar og dægrastyttingar. Með árunum minnkaði þessi áhugi og varð meira að rembingi sem svo smátt og smátt datt upp fyrir. Kannski var það sjónvarpið og kvikmyndir sem sáu mér smátt og smátt fyrir afþreyingunni sem bækur höfðu áður veitt mér.
Mig langar að nota þetta tækifæri til að viðurkenna að ég hef sjaldan haft gaman af skáldskap Halldórs Laxness. Íslandsklukkan er góð bók en minnisstæðust er smásagan Nýja Ísland. Mín uppáhaldsbók eftir kallinn er Alþýðubókin. Ég uppgötvaði Þórberg í gegnum uppfærslunnar á Ofvitanum í Iðnó og las þá allt hitt eftir hann. Flest af því fannst mér hundleiðinlegt. Einum kennt öðrum bent er mín uppáhalds. Ofmetnasta bók hans og ein sú allra ofmetnasta á Íslandi er samt Bréf til Láru. En Halldór Laxness sagði sjálfur að fólk mætti ekki halda að það væri eitthvað merkilegt þótt það hefði lesið eitthvað slángur af bókum því það væri enginn sannleikur í bókum, ekki einu sinni góðum bókum, heldur bara í fólki sem hefði gott hjartalag. Hann vissi sínu viti með það eins og margt annað.
Ég hef lesið megnið af hinum svokölluðu Íslendingasögum. Það eru auðvitað stórmerkilegar bókmenntir fyrir margra hluta sakir. En ég verð að viðurkenna að engin þeirra stendur neitt sérstaklega upp úr fyrir mér sem áhrifavaldur. Völuspá aftur á móti fékk ég beint á hjartað. Ef ég ætti að nefna litteratúr sem hefur haft djúpstæð áhrif á mig þá væri það auðvitað Biblían, Bókin um veginn (Tao te Ching), Andrés Önd, Gospel in brief eftir Tolstoy og kannski Meistarinn og Margaríta eftir Búlgakof. Tolstoy skrifaði líka næst leiðinlegustu bók sem ég hef þrælað mér í gegnum; Stríð og frið. Hún var samt ekki næstum því jafnleiðinleg og Mobý Dick. Ef það er einhver ein þjóð höfunda sem hefur heillað mig meira en aðrar þá eru það Bandaríkin einhverra hluta vegna. Líklega út af húmornum. Fólk veltir því stundum fyrir sér af hverju sé ekki búið að gera kvikmyndir og sjónvarpsþætti upp úr Íslendingasögunum. Ég held að meginástæðan sé fyrst og fremst sú að þetta er kannski ekki alveg jafn krassandi stöff og við viljum halda. Raunveruleikinn og hugmyndir okkar um raunveruleikann eru ekki alltaf sama sagan.
Ég veit ekki hvort ég væri hamingjusamari eða betur eða verr settur í dag ef ég hefði aldrei lesið eina einustu skáldsögu. Konan mín er bæði lesblind og úr Kópavogi. Hún hefur aldrei lesið mikið. Henni finnast góðar sögur líka ákaflega svæfandi. En ég hef lært töluvert meira af henni en af öllum þeim skáldsögum sem ég hef lesið samanlagt. Hún hefur líka mjög gott hjartalag. Ég hef skrifað nokkrar bækur sjálfur. Æskuminningabækur mínar Indjáninn, Sjóræninginn og Útlaginn, skrifaði ég gagngert fyrir stráka sem lesa ekki bækur og vonandi fyrir fólk sem langaði til að reyna að skilja stráka betur. Og krakka sem falla utan normsins. Ég passaði mig vel að sneiða hjá hefðbundnum íslenskum langlokustíl. Þegar Indjáninn kom út 2005 sagði bókagagnrýnandi Kiljunnar að bókin væri svo léleg að hann ætlaði ekki að eyða orðum í hana. Það stakk mig. En hún hefur samt staðist tímans tönn og er frekar mikið lesin í skólum landsins. Hún hefur líka verið þýdd og komið út á fjölda tungumála.
Upp úr tvítugu hætti ég nær alfarið að lesa skáldskap. Ég hef lengst af mest lesið ævisögur, fílósófíu, historíu og fræðibækur. Það er merkileg staðreynd að íslensk tunga gerir engan greinarmun á orðunum story og history. Hér er allt bara saga. Þetta er eiginlega eins og að gera ekki greinarmun á sannleika eða lygi. Fílósófía hefur heldur aldrei náð almennilegu flugi hér á landi. Úti í heimi telst hún mikilvægur hluti af klassískri menntun en hér kallast hún helst Lífsleikni. Mér hefur samt alltaf fundist það meira í átt við sjálfshjálp. Ég hef velt þessu fyrir mér og held að ástæðan sé sú að okkur er innrætt sú ranghugmynd að fornbókmenntir okkar búi yfir slíkri visku að við höfum ekkert við gríska speki að gera. Þarna er auðvitað aðallega verið að meina Hávamál. Þau eru samt frekar kennsla í hegðun, atferli og framkomu. Óðinn hefur verið Dale Carnegie maður langt á undan sinni samtíð, enda er Dale talsvert betur þekktur hér á landi en sá gamli. Ég hef líka mikinn áhuga á vísindum. Ég les nær eingöngu hljóðbækur. Einu áþreifanlegu bækurnar sem ég kaupi eru fræðibækur með myndum. Fornleifafræði t.d. Fólk hefur alls konar ranghugmyndir um hljóðbækur og fordóma. Margir skammast sín jafnvel fyrir að viðurkenna að þeir hafi ekki lesið tiltekna bók heldur hlustað á hana. Fólk heldur því jafnvel fram að það sé ekki það sama, að lesa eða hlusta. En það er fáfræði því taugavísindarannsóknir sýna að það skiptir heilann engu máli hvort þú lest bók með augum eða eyrum eða fingurbroddunum.
Lestraráhyggjur hafa alltaf reglulega skotið upp kollinum í gegnum tíðina. Margir hafa haft miklar áhyggjur af því reglulega að ungt fólk sé hætt að lesa Íslendingasögur og viti jafnvel ekki hver Gunnar á Hlíðarenda hafi verið. Og svo auðvitað Biblían. Það hefur verið reglulegt áhyggjuefni presta og gamalmenna hvað unga fólkið sýnir Biblíunni lítinn áhuga. En það er með flest af þessu að það er eins og íslenska sumarið; talsvert skárra í orði en á borði. Nýjasta upphlaupið er Laxness og sú kaldranalega staðreynd að ungt fólk í dag hefur álíka mikinn áhuga á að kynnast Bjarti í Sumarhúsum og einhverjum af spámönnum Gamla testamentisins. Nú er ég ekki að gera lítið úr þessum bókmenntum, hvorki fornsögunum né Biblíusögunum. Ég er bara að benda á að skemmtanagildi þeirra er alls ekki í samræmi við það sem lofað var og jafnvel ekki alveg jafngott og okkur minnti eða hefur verið talin trú um. Mig grunar t.d. að fæstir þeirra sem telja sig mikla sósíalista hafi lesið það sem Karl Marx skrifaði. Svipað mætti líklega segja um Krossmenn Krists. Kommúnisminn gefur sig út fyrir að byggja á manngildi og kærleika og umhyggju fyrir öllum aumingjum en birtist samt aðallega sem fyrirlitning og hatur á öllum þeim sem annaðhvort hugsa öðruvísi en þú og svo öllu fólki sem er ríkara eða hefur það betra en þú. Enda hefur sagan sýnt að aumingjar hafa alltaf farið úr öskunni í eldinn með tilkomu kommúnismans.
Árið 2024 kom út skýrsla á vegum mennta- og barnamálaráðuneytis og háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneytis, um niðurstöður könnunar á námsfærni Íslenskra skólabarna. Hún var kynnt í fjölmiðlum með fyrirsögninni:
Annar hver drengur nær ólæs eftir tíu ár í skóla
Í þessari könnun kom fram að á Íslandi næði þriðji hver drengur ekki grunnhæfni í stærðfræðilæsi eða læsi á náttúruvísindi. Þá gæti annar hver drengur ekki lesið sér til gagns eftir grunnskólagöngu.
Þetta er fyrir mér ágætt dæmi um akademískt nýbullumál. Rabizon trevis. Hvergi kemur fram hvað stærðfræðilæsi sé. Því síður læsi á náttúruvísindi. Ég hef alla veganna ekki fundið það. Ég er lengi búinn að vera að reyna að skilja hvað felist í frasanum góðkunna um að „geta lesið sér til gagns.“ Yngsti sonur minn var einn af þessum drengjum öllum. Hann er samt ágætlega læs, situr í Stúdentaráði Háskóla Íslands þar sem hann stundar nám í Viðskiptafræði, og það með láði. Hann gekk líka í tvo skóla í Bandaríkjunum.
Ég verð að viðurkenna að ég veit ekki alveg hvert vandamálið er. En ég stórefast um að það liggi hjá strákunum. Kannski er það líffræðilegt, kannski eru strákar á ákveðnum aldri ekki jafn móttækilegir fyrir texta og stelpur. Getur hugsast að í kjölfar tækniframfara og með tilkomu Internetsins og vitlíkisins sé mannsheilinn að breytast og kjósi nú frekar að taka inn lesnar upplýsingar innum um eyrun en nota augun til annars á meðan? Kannski er skólakerfið orðið of kvenlægt nú þegar 80-90% kennara eru konur. Það er reynsla mín að það sem konur ímynda sér að strákar hafi gaman af eða ættu að vera að gera sé oftar en ekki eitthvað sem strákum leiðist og langar ekki að gera. Sjálfum drepleiddist mér í skóla. Mig langaði að læra að negla nagla en var látinn pússa belju úr krossviði með sandpappír. Mig langaði að læra ensku til að skilja sönglagatexta, bíómyndir og sjónvarpsþætti. En ég var neyddur til að læra dönsku. Ef ég ætti að pynta einhvern til að ljóstra upp leyndarmáli þá myndi ég láta hann læra kvíslgreiningu.
Nýlega var ég að heyra að nú stæði til að fara að banna krökkum að lesa hljóðbækur. Stofnunin sem sér um að skipuleggja skólaþjónustu í þágu barna og ungmenna og fræðslu- og menntamál um land allt í samræmi við lög, stefnu stjórnvalda, bestu þekkingu og alþjóðleg viðmið heitir Miðstöð menntunar og skólaþjónustu. Forstjóri stofnunarinnar er kona. Á öllum sviðum stofnunarinnar eru konur í miklum meirihluta. Á Námsgagnasviði starfa 14 konur á móti 4 körlum. Á Matssviði 12 konur á móti 4 körlum. Á Skólaþróunarsviði starfa átta manns, allt konur. Er virkilega enginn karl að vinna að skólaþróun á Íslandi? Ég er alls ekki að skella skuldinni á þessar ágætu konur allar eða konur yfirleitt. Við erum öll frekar leiksoppar í menningarlegri þróun. En er þetta ekki augljós hluti vandans og eitthvað sem við verðum að horfast í augu við?
Ef það er virkilega rétt að annar hver strákur á Íslandi sé nánast ólæs eftir 10 ára nám þá er eitthvað reglulega mikið að þeirri menntun sem við erum að bjóða þeim upp á. Mín reynsla er sú að algengasta ástæðan fyrir því að fólk vill ekki gera eitthvað sé sú að því leiðist það og sér ekki tilgang í því. Aftur á móti er algengasta ástæða þess að fólk virðist hafa óþrjótandi orku til að sinna einhverju af ástríðu yfirleitt einfaldlega sú að því finnst það skemmtilegt. Þegar ég var 12 eða 13 ára þá harðneitaði ég að læra dönsku eða margföldunartöfluna. Ég sá tilgang í hvorugu. Ég ætlaði að verða einhvers konar listamaður þegar ég yrði stór, jafnvel grínisti. Svanhildur umsjónarkennari minn í barnaskóla hvæsti á mig að ég ætti aldrei eftir að ná neinum árangri í lífinu með fíflagangi. Þrátt fyrir góðan ásetning þá hafði hún rangt fyrir sér.
