Mér var bent á ummæli eftir kunnan bónda og sveitarstjórnarmann úr VG, Þorgrím E. Guðbjartsson, en þau birtust í viðtali við hann í Morgunblaðinu um helgina. Þorgrímur segir að staða bændastéttarinnar sé slæm, bændur geti eiginlega ekki lifað af búskap sínum, en samt sé hann „sjálfstæður maður“ eins og Guðbjartur Jónsson í Sumarhúsum, sögupersóna Halldórs Laxness.
„Ég held að fáum dyljist að ég er Bjartur í Sumarhúsum. Ég fer mínar eigin leiðir bæði í búskap og lífinu sjálfu…Ég veit að það eru ekki margir bændur sem hafa það gott af búskapnum eingöngu.“
Nú held ég að sumir þurfi að fara að lesa Sjálfstætt fólk betur. Hún er tragísk saga um mann sem lifir í blekkingu, samfélag sem viðheldur þeirri blekkingu, fjölskyldu mannsins sem tortímist vegna þessarar blekkingar.
Í bókinni skrifar Halldór Laxness:
„Það er til í útlendum bókum ein heilög saga af manni sem varð fullkominn af því að sá í akur óvinar síns eina nótt. Sagan af Bjarti í Sumarhúsum er saga mannsins, sem sáði í akur óvinar síns alt sitt líf, dag og nótt. Slík er saga sjálfstæðasta mannsins í landinu.”
Misskilningurinn er ansi útbreiddur. Hann mátti líka lesa í grein sem birtist í tímaritinu Spectator fyrir nokkrum árum. Þar skrifaði höfundurinn, Daniel Hannan – og hefur líklega ekki lesið Sjálfstætt fólk, bara séð titilinn, því bókin fjallar akkúrat ekki um það sem Hannan segir, heldur frjálsræðishugsjón sem er byggð á lygi og endar með skelfingu:
„Iceland’s most famous novelist, Halldór Laxness, won the Nobel Prize with a book called Independent People. That phrase — Sjalfstætt Folk — has a resonance on the island that is difficult for foreigners to grasp. Icelanders believe that self-government is the natural condition for a sturdy, free-standing citizenry. They understand that there is a connection between living in an independent state and living independently from the state. They have no more desire to submit to international than to national regulation. That attitude has made them the happiest, freest and wealthiest people on earth. Long may they remain so.“
Bjartur hefur kannski sinn sjarma þar sem hann hokrar með rollurnar sínar uppi í heiði, en um leið er hann lítill einræðisherra, stórhættulegur sér og sínu fólki. Enda gat Jónas frá Hriflu, hugmyndafræðingur smábýlastefnunnar, ekki fyrirgefið Halldóri að hafa skrifað þessa bók.
Áfram heldur Þorgrímur E. Guðbjartsson í viðtalinu við Morgunblaðið og er nú kominn út í aðra gatslitna klisju.
„Við Íslendingar erum ekki sambandssinnar, við fórnuðum meira að segja Samvinnuhreyfingunni. Við erum einyrkjar og viljum fá að vera í friði með okkar…Við flúðum hingað út á ballarhaf til að fá frið og geta verið kóngar, hver í sínu horni.“
Jæja. Hvenær var það aftur sem við flúðum?
Jónas Kristjánsson hefur oft notað orðið þrælaþjóð yfir Íslendinga. Það er að minnsta kosti víst að Íslendingar láta margt yfir sig ganga án þess að mögla. Er eitthvað sem bendir til þess að við séum meiri kóngar í okkur en aðrar þjóðir – eða minna þýlynd?
Því ef við værum eins og Þorgrímur lýsir, þá værum við löngu farin héðan.
