„Oft er fullyrt að Íslendingar séu meðal snjöllustu þjóða heims. Ég hef enn ekki séð fullnægjandi rök fyrir því.”
Þetta segir verkfræðingurinn Rajan Parrikar í aðsendri grein í Morgunblaðinu en skrif hans hafa áður vakið athygli hér á landi. Í grein sinni kallar Rajan eftir meiri gagnrýnni hugsun í íslensku samfélagi og segir að vitleysan blasi víða við, ekki síst á samfélagsmiðlum.
Hann segir að sem ungur maður hafi hann lesið ritgerð eftir Bertrand Russell þar sem hann hvatti fólk til þess að mynda sér skoðanir út frá bestu gögnum, en giftast þeim ekki. Hvatti hann fólk til að vera reiðubúið að endurskoða þær í ljósi nýrra upplýsingar.
„Þessi háttur, skrifaði hann, ver okkur gegn okkar frumstæðari hvötum: fordómum, kreddum og staðfestingarskekkju,“ segir hann.
Rajan, sem er fæddur á Indlandi en hefur búið á Íslandi í þó nokkur ár, segir að heimska sé jafndreifð um hnöttinn. Hann skrifi þó um Ísland þar sem hann býr enda láti hann sér annt um hvert landið stefnir.
„Fimm mínútur á X-appinu nægja til að kynnast ruglingslegum grautnum sem vellur upp úr fullorðnu fólki. Íslensk börn, sem þegar dragast aftur úr í lestri, eru umkringd fullorðnum sem auglýsa eigið andlega getuleysi. Þá er eðlilegt að spyrja: hvaða von eiga börn í slíkum félagsskap,“ spyr hann og bendir á að í fyrsta sinn hvíli nú tæki til þekkingaröflunar í hverri mannshönd. Þessi sama hönd sé samt notuð sem aldrei fyrr til að „flíka vitleysu af ógnarafli“ fyrir allra augum.
„Í glensi hef ég stungið upp á námskeiðinu Listin að verða ekki kjáni, byggðu á togveiðum mínum á samfélagsmiðlum – en fólk á kosningaaldri sér til þess að aldrei bresti aflann. Draslið sem maður finnur í netinu fellur í þekkta flokka: atvikssögur sem sönnun, fljótfærnislegar alhæfingar, hliðstæður út frá yfirborðslíkindum, algjöran vanskilning á eðli fyrirbæris, staðfestingarskekkju, skort á tölfræðilæsi og slakar myndlíkingar.“
Rajan nefnir nokkur dæmi um vitleysu sem hann segir ekki óalgenga á Íslandi en þó engan veginn séríslensk. Hann nefnir samsæriskenningar um tungllendinguna og 11. september 2001. Hann segir að hvaða flón sem er geti efast um viðtekinn sannleika.
„Letilegust er spurningin „gæti þetta hafa gerst svona,“ en rugla þar einfaldlega saman grunsemd og innsýn. Annar frasi skrumara er: „Þeir lugu að þér.“ Fullorðið fólk sem veltir sér upp úr slíkum þvættingi ætti ekki að vera nálægt börnum. Í vitsmunum felst að vita hvaða spurningar skipta máli og hvað fyrirliggjandi gögn styðja. Vangaveltur kosta ekkert, en skýr hugsun krefst vinnu,“ segir hann og bætir við að bútasaumurinn leiði fólk inn á myrkari mið gyðingahaturs sem hann segir nú þekkjast á Íslandi.
Rajan segir að kjánaskapurinn nái hámarki á sviðum sem krefjast sérþekkingar.
„Fjörugastir verða bjánarnir varðandi heilsu og heilbrigði. Þekkingin sem þeir telja sig hafa er samtíningur frá samfélagsmiðlum og netpóserum. Skilningur þeirra á efninu og sannfæringarkraftur fara sitt í hvora áttina. Tengsl reykinga og lungnakrabbameins eru löngu staðfest vísindalega. Alltaf gjammar þó einhver um frænku sína sem reykti fimm pakka á dag og varð sko níræð – skólabókardæmi um reynslusögu setta fram sem markverð gögn.“
Hann nefnir einnig að fólk vaði í reyk í umræðum um bóluefni, til dæmis gegn COVID-19 og í umræðum um loftslagsbreytingar.
„Fólk sem aldrei hefur opnað vísindagrein né séð (hvað þá leyst) einfalda jöfnu, lætur uppi sterkar skoðanir sem samræmast pólitískri afstöðu fremur en skilningi á viðfangsefninu. Allt veitir þetta gnægð kennsluefnis. Sönn menntun snýst um brýningu hugans. Hún snýst ekki um að afhenda svör, heldur að temja sér þann vana að meta tiltæk gögn, og láta markvisst á það reyna hvort eigið mat standist í ljósi gagndæma og annarra útskýringa, áður en ályktun er dregin.“
Rajan segir að heimska fullorðinna sé ekki alltaf meinlaus og utan kennslustofunnar sé taumlaus heimska dýru verði keypt, jafnvel með afleiðingum fyrir heila siðmenningu. Hann nefnir Ísland sem dæmi um þetta og bendir á að árið 2000 hafi 280 þúsund manns búið hér á landi og voru innflytjendur innan við fimm prósent.
„Í dag er um fjórðungur íbúa af erlendum uppruna, margir úr menningar- og trúarheimi sem er andsnúinn íslenskum gildum. Lýðfræðilegt hrun á sér nú stað fyrir allra augum. Skildi enginn árið 2000 grundvallaratriði reiknings og spurði sig: með þennan agnarsmáa grunnfjölda – hve mörgum getur lítil þjóð tekið á móti áður en söguleg sjálfsmynd hennar verður óþekkjanleg? Hefði Listin að verða ekki kjáni verið kennd árið 2000 hefðum við sennilega getað forðast þetta. Hvort unnt er að snúa þessari þróun við ræðst af því hve fljótt skýr hugsun leysir sjálfsblekkingu af hólmi.“
