Lögmaðurinn Gunnar Ármannsson veltir fyrir sér hvort að Inga Sæland, mennta- og barnamálaráðherra, hafi gengið of langt í hagsmunagæslu sinni fyrir öryrkja. Eins bendir hann á að Inga sé í mikilli valdastöðu í ríkisstjórninni og megi ætla út frá því að hún fái sínu fram því ellegar sé ríkisstjórnin úr sögunni. Þetta kemur fram í grein Gunnars sem birtist á Vísi í dag.
„Inga Sæland talar inn í hóp öryrkja, sem illu heilli er hópur sem fer ört vaxandi. En þeir kjósa hana þess vegna. Þannig nær hún inná þing. Talar inn í hóp sem hefur verið afskiptur í íslensku samfélagi og ekki nógu vel hugsað um. Þeir kjósa hana, eðlilega, og hún kemst á þing. Og hún kemst að sem ráðherra. Og lofar öllu fögru – og framkvæmir þeim til hagsbóta. En það má spyrja, er of langt gengið?“
Gunnar segir að gæta þurfi að jafnvægi milli þeirra sem geta unnið og þeirra sem geta það ekki, þeirra sem skapa verðmæti og þeirra sem þurfa aðstoð. Nú með fjölgun öryrkja stefni í að færri og færri séu að skapa verðmæti en sífellt fleiri að þiggja.
„Það má einnig spyrja um hvernig þetta verður þegar barnabörn okkar reka samfélagið? Höfum við áhyggjur af því? Eða er okkur kannski alveg sama? Þetta verður hvort sem er þeirra vandamál en ekki okkar?“
Bendir lögmaðurinn, sem er stundakennari í heilbrigðislögfræði við læknadeild Háskóla Íslands, á að þeir stjórnmálamenn sem tala um veruleika öryrkja eða annarra sérhagsmunahópa fái atkvæði fyrir vikið, atkvæði sem geti jafnvel landað þeim þingsæti.
„Og þaðan sníða þeir stakkinn að sérhagsmunum kjósenda sinna fái þeir tækifæri til. Það er misjafnt hversu langan tíma það tekur fyrir þorra almennings að sjá skaðsemi þessarar sérhagsmunagæslu og/eða þröngrar hugmyndafræðilegrar nálgunar án stuðnings raka eða gagna. “
Nýlega hafi þjóðin séð hvað gerist þegar kjósendur sjá skaðsemi vinsældastjórnunar og afþakka frekara framlag ríkisstjórnar í kosningum. Vísar Gunnar þar væntanlega til fyrri ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Framsóknar og Vinstri grænna en hann tekur fram að í kosningunum hafi heilu flokkarnir horfið af þingi, jafnvel eftir langa setu, en það á klárlega við um Vinstri græna.
Inga Sæland sé nú í þeirri stöðu að ráða miklu í íslenskum stjórnmálum og í þeirri stöðu að halda hinum flokkunum í ríkisstjórninni, Viðreisn og Samfylkingu, í skrúfstykki.
„Ef þær leyfa henni ekki að koma sínu fram þá mun Inga Sæland stoppa af þennan Evrópudraum þeirra stallsystra. Það eru því forvitnilegar vikur, og kannski mánuðir, framundan. Hverjum til hagsbóta? Það er Inga Sæland sem nú stýrir þeim hinum tveimur í raun – en ekki öfugt.tjórnmálum. Hún heldur hinum flokkunum, Viðreisn og Samfylkingu, í skrúfstykki.“
Undanfarið hefur nokkuð verið fjallað um fjölgun einstaklinga á endurhæfingu og örorku frá aldamótunum. Árið 2000 var hlutfallið 6,3 prósent en komið upp í 9,4 prósent árið 2024. Þessi umræða er ekki ný af nálinni en árið 2019 birti ÖBÍ skýrslu þar sem bent var á að saga öryrkja væri flóknari en ætla mætti af almennri umræðu. Fjölgun öryrkja hafi ekki verið stöðug frá aldamótunum. Hún var nokkuð ör á árunum 1994-2005 en síðan fór að draga úr henni. Vísa margir í umræðunni í dag til greinar sem birtist í Læknablaðinu í febrúar þar sem fram kom að fólki á endurhæfingu og örorku hafi fjölgað um helming frá aldamótum. Í greininni sést þó skýrt að undanfarin ár hefur þróunin staðið nokkuð í stað sem og að þeim hafi fækkað mikið sem enda á örorku 12 mánuðum eftir endurhæfingu, eins og sést á myndunum hér að neðan. Áðurnefnd skýrsla ÖBÍ benti eins á að fjölgunina megi að hluta rekja til breytinga á aldurssamsetningu íbúa landsins.
Á vefsíðu Tryggingastofnunar má svo sjá nýgengi 75% örorkumats frá árinu 2010, sem og nýgengi endurhæfingarlífeyris. Nokkuð hefur dregið úr nýgengi á 75% örorkumati en á sama tíma hefur nýgengi endurhæfingarlífeyris aukist. Eins má þar sjá fjölda viðskiptavina (lífeyrisþega) Tryggingastofnunar á ári. Áhugasamir geta skoðað tölfræði Tryggingastofnunar hér.
Loks má svo nefna að umræðan í dag snýst að miklu leyti um svokallaða vísitölutengingu greiðslna úr almannatryggingakerfinu. Hafa margir varað við slíku þar sem það geti valdið því að öryrkjar hafi ekki lengur hvata til að leita á vinnumarkaðinn. Þessar áhyggjur eru ekki nýjar í rauninni og má þá benda á skýrslu sem heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið gaf út árið 2005 en þar segir m.a.:
„Mat á örorku hefur tekið stakkaskiptum á undanförnum árum. Nýr örorkumatsstaðall hefur leitt til þess að einstaklingar sem áður voru á vinnumarkaði geta nú sótt um örorkulífeyri þrátt fyrir að starfsgeta þeirra hafi lítið sem ekkert skerst. Meginbreytingin var fólgin í því að nálgast örorkumat eingöngu frá læknisfræðilegu sjónarhorni og horfa fram hjá getu einstaklingsins til að afla sér lífsviðurværis. Í þessu samhengi hefur verið bent á að örorkumat sem byggist einvörðungu á læknisfræðilegri nálgun geti haft vinnuletjandi áhrif á vinnufæra einstaklinga og í núverandi kerfi sé litið fram hjá þeirri staðreynd.“
Örorkulífeyriskerfinu var svo aftur breytt hjá síðustu ríkisstjórn og tóku breytingarnar gildi í september á síðasta ári. Þar var tekið upp svokallað samþætt sérfræðimat til að meta örorku, heildræn nálgun með aukinni áherslu á félagsleg og sálræn atriði auk læknisfræðilegra. Þar með byggir örorkumat ekki lengur aðeins á læknisfræðilegu mati, en líklega þarf að bíða aðeins til að sjá áhrif breytinganna á nýgengi örorku og endurhæfingar.
Nánar má lesa um breytingarnar hér.
