Gunnar Salvarsson, fyrrverandi frétta- og dagskrárgerðarmaður, segir lítið hafa gerst til að bæta þjónustu við aldraða um langt skeið. Leiðin til að efla hana sé að efla sveitarstjórnarstigið og sameina sveitarfélögin, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu.
„Í upphafi þriðja æviskeiðsins bíður elli kelling handan við hornið með sínar ljótu krumlur, ef hún hefur ekki þegar náð að læsa klónum í kallinn,“ segir Gunnar í aðsendri grein á Vísi í dag. „Við sem erum fædd á eftirstríðsárunum, þegar einhverjir fjölmennustu árgangar íslenskra barna horfðu fyrst framan í heiminn, stóðum örugglega flest í þeirri trú að stjórnvöld gerðu sér fullkomlega grein fyrir því að á þriðja áratug 21. aldar kæmu flestöll þessara barna til með að verða lögbundin gamalmenni.“
En þegar þessi stund rennur svo loksins upp verði allir mjög hissa. Fyrirsjáanleikinn var alger en fyrirhyggjan engin. Hin stóra Bítlakynslóð er orðin gömul og vandamálið er komið.
„Trúin á að stjórnvöld í sjö tugi ára hefðu gert ráðstafanir til að taka þessari fjölmennu kynslóð Bítlatímans og hippanna opnum örmum í ellinni var slík að ég sá fyrir mér huggulega bústaði fyrir aldraða með hljómflutningsgræjum og vandaðri hjúkrunar- og stuðningsþjónustu þar sem við sætum í ruggustólum og hlustuðum á I Can’t Get No… með Rolling Stones og önnur svipmikil lög löngu liðinna daga, meðan einhver kæmi með pillurnar, annar tæki púlsinn og sá þriðji hirti táneglurnar,“ segir Gunnar.
En þetta er ekki að raungerast. Stjórnvöld vilja að fólk sé eins lengi og hægt er heima hjá sér en þjónustan er dreifð á milli margra kerfa. Vandanum sé að mestu leyti varpað yfir á aðstandendur.
„Fyrir margt ungt fólk sem á aldraða foreldra er það eins og happdrættisvinningur af stærri gerðinni að fá jákvætt svar við dvöl á hjúkrunarheimili,“ segir Gunnar. „Hundruð aldraðra liggja á bráðadeildinni og á ýmsum deildum sjúkrahúsa sem ættu í raun að vera á hjúkrunarheimilum eða heima með viðeigandi stuðningi.“
Hann segir að svarið sé tæpast að byggja fleiri hjúkrunarheimili. Það sé bæði kostnaðarsamt og krefjist mikils mannafla sem nú þegar sé skortur á. Eldri borgarar vilji búa heima hjá sér eins lengi og hægt er. Lausnin felist í öflugri heimaþjónustu.
„Veikleiki íslenska velferðarkerfisins er sá að það er í fleirtölu. Það er ekki eitt kerfi heldur mörg. Heimahjúkrun er á vegum ríkisins í gegnum heilsugæsluna. Heimaþjónusta – aðstoð við daglegt líf – er á vegum sveitarfélaga. Sjúkrahús eru í ríkisrekstri. Hjúkrunarheimili eru fjármögnuð af ríkinu en oft rekin af sjálfseignarstofnunum eða sveitarfélögum. Endurhæfing er á enn öðrum vettvangi,“ segir Gunnar. „Fyrir einstakling sem þarf aukna þjónustu þýðir þetta að mörg kerfi koma að málinu samtímis, sérhvert með eigið skipulag, fjármagn og reglur. Afleiðingin getur orðið sú að enginn ber raunverulega ábyrgð á heildarmyndinni.“
Lengi hafi verið talað um að þjónusta við aldraða þurfi að vera samþætt. Ábyrgðin þurfi að vera skýrari. En lítið gerist í þeim efnum.
„Ein leið til að ná því gæti verið að styrkja sveitarstjórnarstigið, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu. Ef sveitarfélögin bæru gæfu til þess að sameinast gætu þau orðið margfalt öflugri eining með burði til að taka meiri ábyrgð á þjónustu við aldraða,“ segir hann. „Slíkt sveitarfélag gæti skipulagt heimahjúkrun, félagsþjónustu, endurhæfingu og þjónustuíbúðir sem eina heild í stað þess að þjónustan væri dreifð á milli margra kerfa.“
Öflug hverfisteymi myndu fylgja einstaklingum yfir lengri tíma. Samfella yrði í þjónustunni, upplýsingaflæði betra og starfsfólki gert kleift að bregðast við þegar aðstæður fólks breytast.
„Öldrun þjóðarinnar er ekki vandamál sem hægt er að fresta,“ segir Gunnar að lokum. „Spurningin er ekki hvort við þurfum að breyta skipulagi þjónustu við aldraða heldur hvernig við gerum það. Ef okkur tekst að byggja upp sterkari og samþættari þjónustu í heimahúsum getum við bætt lífsgæði fólks og nýtt betur þá fjármuni og mannafla sem samfélagið hefur. Það þarf hins vegar pólitískt hugrekki til að endurskipuleggja kerfið og hugsa þjónustuna fyrst og fremst út frá lífi fólks, ekki stofnunum.“
