Á ríkið að vera með einokun á áfengissölu í forsvarnarskyni og ógnar tilkoma áfengisnetverslana þessu hlutverki ríkisins? Um þetta snúast ritdeilur þeirra Elíasar Blöndals Guðjónssonar, annars eigenda áfengisverslunarinnar Santé, og Láru G. Sigurðardóttur, læknis og doktors í lýðheilsuvísindum. Elías og Lára hafa tekist á undanfarna daga í aðsendum greinum hjá Vísi.
Elías birti í gær grein sem var löðrandi í háði en þar sakaði hann Láru um að reyna að hafa vit fyrir landsmönnum með því að gera engan greinarmun á hóflegri og óhóflegri neyslu áfengis. Greinin bar fyrirsögnina Bréf til Láru, sem var augljós vísun í samnefnda bók eftir Þórberg Þórðarson. Til að það færi ekki á milli mála skrifaði Elías í grein sína:
„Þórbergur Þórðarson skrifaði einu sinni bréf til Láru – konu sem hafði sannfæringu og hélt fast í hana hvað sem öðrum fannst. Ég veit ekki hvort Lára hefur lesið þá bók, en ef svo er þá vonar maður að hún hafi tekið eftir að sannfæringin ein og sér er ekki sönnun fyrir sannleika. Stundum þarf að hlusta á aðra, jafnvel þá sem selja áfengi, til að sjá heildarmyndina.“
Eins kallaði hann Láru hjarðheilsufræðing, vísaði í barnabækur eftir Birgittu Haukdal og í leikritið fræga Sölumaður deyr eftir Arthur Miller, nema sölumaðurinn í grein Elíasar lifir reyndar.
Sjá einnig: Lætur „hina sprenglærðu Láru“ heyra það – „Þetta er sjúkdómsvæðing á eðlilegu lífi“
Lára ákvað að leyfa Elíasi ekki að eiga seinasta orðið og hefur nú svarað greininni. Þar bendir hún á að tal Elíasar um frelsi og einstaklingsábyrgð hljómi alveg vel enda séu það hornsteinar góðra samfélaga. Hér sé þó ekki verið að ræða venjulega neysluvöru.
„En þegar samhengið er skoðað sést að hér leynist úlfur í sauðagæru: áfengi er ekki venjuleg neysluvara og afleiðingarnar eru ekki einkamál þeirra sem drekka.“
Áfengi eigi þátt í myndum 200 sjúkdóma og áverka og er þannig einn helsti áhættuþáttur ótímabærra andláta. Áfengi sé auk þess algengasta orsök dauða hjá ungum karlmönnum á aldrinum 25–59 ára og valdi 13,5 prósent dauðsfalla hjá 20–39 ára. Afleiðingarnar eru svo ekki bara bundnar við neytandann. Áfengi kemur við sögu í slysum, ofbeldi, sjálfsvígum, morðum, fósturskaða, félagslegum vandamálum, minnkaðri framleiðni og áfram megi telja.
„Börn, fjölskyldur og samfélagið allt bera kostnaðinn, hvort sem þau kjósa að drekka eða ekki.“
Lára bendir á að Elías vísi til ómarktækrar sveiflu í neyslu. Ef horft er til langtímaþróunar er neysla á Íslandi að aukast þó að hún sé að minnka í flestum öðrum OECD-löndum.
„Það er eðlilegt að spyrja sig af hverju neysla hefur aukist á meðan sala hefur verið í höndum ríkisins. Þarna má bersýnilega gera betur. “
Elías hafnaði því að samfélagslegur kostnaður vegna áfengis nemi 100 milljörðum á ári. Taldi Elías að um 28 milljarða væri að ræða sem væri minna en tekjurnar sem áfengissala skilar í ríkissjóð. Lára bendir á að þar sé Elías að horfa á takmarkaðan kostnað. Þegar allur samfélagslegur kostnaður er metinn þá sé talan rúmlega 100 milljarðar. Áfengisneysla kosti rúmlega 200 þúsund krónur á hvern fullorðinn Íslending á ári.
Lára bendir á að frelsi snúist ekki um réttinn til að skaða aðra.
„Þegar 100 milljarða samfélagskostnaður er settur undir sama hatt og „frelsi“ er ekki verið að verja einstaklinginn – heldur viðskiptahagsmuni. Aukið aðgengi eykur hagnað seljenda en kostnaðinn mun samfélagið borga.“
Bendir Lára á að Ísland hafi náð frábærum árangri í tóbaksforvörnum og sá árangur sé stjórnvaldaðgerðum að þakka. Þó hafi átt sér stað bakslag þar sem sala nikótínvara var færð í hendur einkaaðila. Afleiðingin er sú að þriðja hvert ungmenni notar nikótín daglega.
„Við þurfum að sýna ábyrgð í verki, standa vörð um lýðheilsu fyrir samfélagið allt og þegna þess.“
