Hæstiréttur hefur hafnað því að taka fyrir áfrýjun Hafnarsjóðs Norðurþings sem var dæmt í Landsrétti til að endurgreiða nærri 40 milljónir króna, auk vaxta og dráttarvaxta, til eins stærsta hvalaskoðunarfyrirtækis landsins, Gentle Giants-Hvalaferða sem hefur heimahöfn sína á Húsavík. Snýst málið um farþegagjald en Landsréttur sagði innheimtu gjaldsins ekki hafa verið í samræmi við lög. Er þetta ekki eina málið sem fyrirtækið og sveitarfélagið hafa deilt um á undanförnum árum en deilan um gjaldið nær nærri 20 ár aftur í tímann.
Dómur Landsréttar féll í október á síðasta ári en í fréttum Vísis af dómnum kemur fram að fyrirtækið og hafnarsjóðurinn hafi deilt um gjaldið allt frá árinu 2008.
Annað mál vegna gjaldsins hefur áður verið rekið fyrir dómstólum. Árið 2023 sneri Landsréttur dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra, sem hafði dæmt fyrirtækið til að greiða fimm milljónir í vangreidd farþegagjöld, við.
Í þetta sinn dæmdi hins vegar Héraðsdómur Norðurlands eystra hafnarsjóðnum í vil en Landsréttur dæmdi hins vegar sjóðinn til að endurgreiða 36.371.592 krónur auk vaxta og dráttarvaxta.
Fram kemur í ákvörðun Hæstaréttar að deilan hafi snúist um innheimtu á farþegagjaldi á árunum 2016 til 2023 og hvort grundvöllur gjaldtökunnar hefði verið í samræmi við ákvæði laga og reglna um innheimtu þjónustugjalda.
Segir enn fremur að í dómi Landsréttar komi fram að fjárhæð farþegagjalda hefði í fyrstu byggst á samkomulagi Hafnarsjóðs Norðurþings við þriðja aðila sem kveðið hafi á um að gjaldið skyldi ákvarðast í tilteknu hlutfalli við tekjur viðkomandi vegna hvalaskoðunar. Þessi þriðji aðili var annað hvalaskoðunarfyrirtæki, Norðursigling.
Landsréttur hafi hins vegar talið að slík tilhögun hefði ekki átt sér stoð í hafnalögum og stangast á við meginreglur laga um töku þjónustugjalda þar sem krafist væri samhengis milli gjaldtöku og veittrar þjónustu. Hafnarsjóðurinn hafi borið því við að síðar hefði fjárhæð gjaldtöku af Gentle Giants tekið mið af því að umfang tengt hvalaskoðun í Húsavíkurhöfn næmi tilgreindu hlutfalli af heildarrekstrarkostnaði hafnarinnar. Landsréttur hafi aftur á móti vísað til þess að í hafnalögum væri í engu vikið að því að heimilt væri að haga gjaldtöku með þeim hætti. Þvert á móti væri þar miðað við að hvert gjald stæði undir tilteknum kostnaðarliðum.
Landsréttur sagði hafnarsjóð ekki hafa rennt nægum stoðum undir málatilbúnað sinn um að gjaldtakan hefði á þessum tíma, 2016-2023, samrýmst 17. grein hafnalaga. Þar af leiðandi taldi Landsréttur að taka bæri til greina endurgreiðslukröfu Gentle Giants. Taldi rétturinn að krafan hefði ekki verið fyrnd enda hefði fyrirtækið haft hluta hennar uppi sem skuldajafnaðarkröfu í áðurnefndu fyrra dómsmáli milli aðila og höfðað mál þetta innan sex mánaða frá því að því máli lauk. Hinn hluti kröfunnar hefði einnig verið ófyrndur þegar málið var höfðað.
Í beiðni um áfrýjunarleyfi til Hæstaréttar vísaði Hafnarsjóður Norðurþings til þess að málið varði grundvöll og aðferðafræði við gjaldtöku allra opinberra hafna á Íslandi og skapaði verulega réttaróvissu um túlkun á grundvallarákvæði hafnalaga. Úrslit málsins hefðu verulegt almennt gildi einkum þar sem í dómi Landsréttar fælist ný og afar þröng túlkun á gjaldtökuheimildum hafnalaga. Þá kynni málið að hafa fordæmisgildi um hvort fyrning gæti talist hafa verið rofin fyrir kröfu umfram þá fjárhæð sem skuldajöfnun hefði náð til með gagnkröfu í fyrra dómsmáli auk þess sem úrlausn Landsréttar kynni að hafa umtalsverð áhrif á fjárhagslegt sjálfstæði hafna.
Einnig vísaði hafnarsjóðurinn til þess að málið varði sérstaklega mikilvæga hagsmuni hans þar sem verið væri að grafa undan aðferðafræði hafnarsjóðs til að tryggja sanngjarna kostnaðarþátttöku ólíkra notendahópa. Dómurinn skapaði hættu á að sjóðurinn gæti ekki staðið undir nauðsynlegu viðhaldi og fjárfestingum í öryggis- og þjónustumannvirkjum. Dómur Landsréttar væri efnislega rangur og byggði á lögskýringu sem ætti sér ekki stoð í lögum, dómafordæmum eða öðrum lögskýringargögnum.
Hæstiréttur tekur hins vegar ekki undir þetta og segir að í ljósi gagna málsins sé ekki hægt að líta svo á að það hafi verulegt almennt gildi eða að það varði sérstaklega mikilvæga hagsmuni Hafnarsjóðs Norðurþings, í skilningi laga um meðferð einkamála. Þá verði ekki séð að dómur Landsréttar sé bersýnilega rangur.
Farþegagjaldið er ekki eina málið sem Norðurþing og Gentle Giants hafa deilt um á síðustu árum en Vísir greindi frá því árið 2019 að sveitarfélagið hafi látið rífa vegg sem fyrirtækið reisti nærri höfuðstöðvum sínum á Húsavík en veggurinn var ekki inni á lóð fyrirtækisins.
