Í byrjun desember síðastliðins tilkynntu HS-Veitur að lokað yrði í nokkrar klukkustundir fyrir heitt vatn á Suðurnesjum vegna viðgerðar á Njarðvíkuræð en það er stofnlögn HS Orku sem flytur heitt vatn frá Svartsengi að Fitjum í Reykjanesbæ. Þaðan er vatninu dreift til heimila og fyrirtækja í bænum auk Suðurnesjabæjar og Keflavíkurflugvallar. Eins og kunnugt er rofnaði æðin í febrúar árið 2024 vegna hraunrennslis. Í gögnum málsins kemur fram að upphaflega var ekki talin þörf á því að veita sérstakt framkvæmdaleyfi vegna viðgerðarinnar sem HS Orka vildi meina að væri bráðnauðsynleg og ef að ekkert yrði að gert fljótlega gæti orðið veruleg röskun á afhendingu heits vatns á svæðinu. Eftir athugasemdir frá Náttúruverndarstofnun, þar sem vísað var til þess að samkvæmt lögum þyrfti að sækja um leyfi, þar sem grafa þyrfti í nýrunnu hrauni til að komast að skemmdinni á æðinni, sótti fyrirtækið um leyfi. sem það á endanum fékk, en kom um leið á framfæri þeirri athugasemd að það væri umhugsunarefni að lög væru að tefja með þessum hætti nauðsynlegar viðgerðir á jafn mikilvægri grunnþjónustu og dreifing heits vatns sé.
Gögn málsins hafa verið birt í Skipulagsgátt eftir lokaafgreiðslu Grindavíkurbæjar á því en þar sem bilunin var á stað sem er í landi bæjarins þurfti að sækja um leyfið þangað.
Þann 14. nóvember síðastliðinn sendi skipulagsfulltrúi Grindavíkur tölvupóst til stjórnanda hjá HS Orku en um var að ræða svar við pósti sem var sendur fyrr þennan sama dag. Í þeim pósti kemur fram að bilun sé í hluta æðarinnar sem liggi undir hrauni sem runnið hafi í þeim eldsumbrotum sem hafi verið á svæðinu undanfarin misseri. Segir í póstinum að um sé að ræða leka sem sé ekki stór en samt sem áður þurfi að bregðast hratt við og nauðsynlegt sé að grafa í nýja hraunið til að komast að lekanum. Segir í póstinum frá HS Orku að gert sé ráð fyrir að ekki sé þörf á framkvæmdaleyfi vegna viðgerðarinnar en ætlunin með bréfinu væri að upplýsa skipulagsfulltrúan um hvað stæði til. Bilunin var sögð vera á lagnastæði sem lægi frá orkuverinu í Svartsengi að Lágum og þaðan til Fitja.
Í svari skipulagsfulltrúans kemur fram að bærinn skilji það að bregðast þyrfti við með hraði og óhjákvæmilegt væri að raska hinu nýja hrauni vegna viðgerðarinnar. Upplýsa þyrfti hins vegar Umhverfis- og orkustofnun og Náttúruverndarstofnun og voru samskiptin áframsend til stofnananna tveggja. Bærinn teldi hins vegar í ljósi aðstæðna og þess að um viðgerð væri að ræða væri ekki þörf á að veita sérstakt framkvæmdaleyfi og væri HS Orku með þessu bréfi veitt heimild til að ráðast strax í framkvæmdirnar. Bætti skipulagsfulltrúinn við í sínu svari lýsingu á framkvæmdunum, nauðsyn þeirra og af hverju væri óhjákvæmilegt að raska nýju hrauni vegna þeirra. Hefur sú viðbót væntanlega verið ætluð umræddum stofnunum ríkisins.
Ekki er fyllilega ljóst af gögnunum hvort HS Orka hafi þegar byrjað á framkvæmdunum en fjórum dögum síðar, 18. nóvember, barst tölvupóstur frá Náttúruverndarstofnun. Í póstinum var minnt á að hraun njóti sérstakrar verndar í lögum um náttúruvernd og að samkvæmt skipulags- og mannvirkjalögum væri skylt að sækja um leyfi vegna allra framkvæmda sem valdi röskun á svæðum sem njóti sérstakrar verndar. Fara yrði fram sérstakt mat á mikilvægi náttúruminjanna sem í húfi væru gagnvart þeim hagsmunum sem væru af framkvæmdinni. Rökstyðja yrði veitingu leyfis og gera grein fyrir mótvægisaðgerðum.
Þann 24. nóvember lagði HS Orka fram umsókn til Grindavíkurbæjar um framkvæmdaleyfi. Segir meðal annars í umsókninni að án viðgerðar verði hætta á verulegri röskun á afhendingu á heitu vatni, þegar eftirspurn sé hvað mest að vetrarlagi.
Leyfið var veitt samdægurs af innviðanefnd bæjarins meðal annars með þeim skilyrðum að hraun sem grafið yrði í myndi verða tekið til hliðar og geymt svo hægt væri að nýta það við frágang og einn helsti grundvöllur leyfisins var að ekki væri mögulegt að laga Njarðvíkuræð á annan hátt en þennan og aðrir kostir fælu raunar í sér enn meira rask. Nefndin sagði viðgerðina vera brýna og fór ekki í grafgötur með að málið væri á hennar borði aðallega vegna ábendinga Náttúruverndarstofnunar.
Meðal gagna málsins er rökstuðningur HS Orku fyrir nauðsyn þess að veita leyfið en þar er bætt við ábendingu þar sem ekki er farið í grafgötur með óánægju fyrirtækisins.
Segir í ábendingunni að almennt sé ekki þörf á framkvæmdaleyfi vegna viðgerða á veitukerfum. Verið sé að vinna við lagnir á lagnasvæði sem sé skilgreint sem slíkt í skipulagi og framkvæmt á grundvelli framkvæmdaleyfis. Nýrunnið hraun eigi ekki að breyta því:
„Það er forgangsmál að geta brugðist hratt við bilunum á lagnasvæðum svo hægt sé að gera við eða lagfæra og reyna þannig að tryggja rekstur og afhendingu á vatni til samfélagsins. Þetta er forgangsmál. Það er að verið bregðast við yfirvofandi neyðarástandi.“
Segir enn fremur að æðin og allar lagnir á svæðinu hafi aldrei verið lagðar með það í huga að yfir þær gæti runnið hraun.
Fram kemur síðan í lokin að fyrirtækið telji það umhugsunarefni ef rétt sé að náttúruverndarlög eða önnur lög geti staðið í vegi fyrir því að hægt sé að bregðast án tafar við aðsteðjandi rofi á afhendingu á vatni til samfélagsins á þegar röskuðu svæði og skilgreindri lagnaleið sem byggi á framkvæmdaleyfi:
„Svæðið við Svartsengi er umbrotasvæði og þar hefur verið nauðsynlegt að ráðast í framkvæmdir umsvifalaust til að tryggja rekstur veitukerfanna. Ef nýrunnið hraun stendur hærra í verndun en afhendingaröryggi til almennings þá ber að skoða lagabókstafinn og leiðrétta.“
