Friður virðist ekki í augsýn í Úkraínu-stríðinu en um þessar mundir eru fjögur ár liðin frá innrás Rússa í Úkraínu. Í tilefni af þessum tímamótum fer Hilmar Þór Hilmarsson, prófessor við Háskólann á Akureyri, yfir stöðuna með DV. Hann telur litlar vonir um frið á næstunni.
„Úkraínustríðið hefur nú staðið yfir í fjögur ár ef miðað er við innrás rússneska hersins inn í Úkraínu 24. febrúar 2022, en um 12 ár sé miðað er við yfirtöku Rússlands á Krímskaganum árið 2014. Átök halda áfram og óvissa um stríðslok. Þó hefur frekar hallað á Úkraínu undanfarið enda landið mun fámennara en Rússland. Þrautsegja og baráttuvilji Úkraínumanna á vígvellinum hefur komið mörgum á óvart.
Leiðtogar landa eins og t.d. Bretlands og Frakklands tala um að senda hermenn inn í Úkraínu sem friðargæsluliða undir merkjum bandalags viljugra þjóða, en ólíklegt er að það verði samþykkt í Moskvu sem hluti af friðarsamningi enda myndu Rússar líta á þessa friðargæsluliða sem NATO hermenn. Leiðtogar Evrópu vilja vopnahlé en Rússar tala um friðarsamninga. Ólíklegt er að mínu mati að samið verði um frið á næstunni. Það ber of mikið á milli og bilið breikkar með tímanum með meira mannfalli og eignatjóni.
Rússland vill ekki NATO við landamæri sín ekki bara vegna svokallaðs „Article 5 guarantee“ heldur vegna þeirrar hernaðaruppbyggingar sem oft fylgir í kjölfarið. Ólíklegt verður að teljast að mínu mati að rússneski herinn taki alla Úkraínu með hefðbundnum vopnum, sérstaklega vesturhlutann þar sem Úkraínumenn eru fjölmennir og færri Rússar eru í austurhlutanum.“
Hilmar telur að á einhverjum tímapunkti muni stríðinu ljúka án friðarsamnings, sem svokölluð „frosin“ átök. Það er ástand þar sem virkum, vopnuðum átökum hefur verið hætt en átök gætu brotist út hvenær sem er aftur.
„Við þessar aðstæður, þar sem landamæri Úkraínu væru óviss, kæmi full ESB og NATO aðild landsins varla til greina. Það er mjög hæpið að land með óviss landamæri fái aðild að varnarbandalagi eins og NATO.“
„Stofnun Evrópusambandsins og síðan NATO áttu að tryggja frið í Evrópu. Eftir fall Sovétríkjanna 1991 hefur ESB ríkjum fjölgað og eru þau nú 27. NATO ríkjum hefur fjölgað og eru þau nú 32. NATO ríkin í heild telja nú um milljarð manna. Það er meira en hæpið að Bandaríkin vilji eða geti tryggt öryggi allra þessara landa í þeirri stórveldasamkeppni sem nú ríkir.
Vonir stóðu til að hægt yrði að tryggja frið í Evrópu með útbreiðslu lýðræðis, aðild Evrópuríkja að sameiginlegum stofnununum, og með því að gera löndin háð hvert öðru, t.d. með sameiginlegum markaði og sama gjaldmiðli. Þær vonir hafa brugðist.“
Hilmar segir að það sé ekki náttúrulögmál að Vesturlönd og Rússland séu óvinir og tiltekur dæmi þar sem því hefur verið öfugt farið:
„Aðild Rússlands að þessum stofnunum virðist aldrei hafa verð skoðuð í neinni alvöru þannig að öll Evrópa gæti setið við sama borð og öll Evrópulönd gætu verið hluti að sama kerfi í öryggismálum. Samt búa langflestir íbúar Rússlands í Evrópuhluta landsins. Það er ekkert náttúrulögmál að Vesturlönd og Rússland séu óvinir. Í seinni heimstyrjöldinni voru t.d. Bandaríkin og Sovétríkin bandamenn og lögðu Þýskaland nasismans að velli.
Nú stendur Evrópa frammi fyrir stærstu styrjöld á sinni grund frá seinni heimstyrjöldinni. Að þessu sinni er Úkraína vígvöllurinn. Hætta er á að styrjöldin stigmagnist og leiði til átaka víðar í Evrópu. Evrópa er svo djúpt sokkin í þessi átök að það virðist engin undankomuleið. Á sama tíma hafa Bandaríkin dregið sig út úr stríðinu að mestu.“
Hilmar er nokkuð hugsi yfir afstöðu og framgöngu íslenskra ráðamanna þegar kemur að þessum átökum:
„Ísland, sem er herlaust land, kaupir vopn til að senda til Úkraínu. Sendiráðinu Íslands í Moskvu hefur verið lokað. Það er aldrei meiri þörf fyrir sendiráð en á tímum átaka. Lokun sendiráðsins vekur ýmsar áleitnar spurningar.
Íslenskir ráðamenn tala stundum á herskáan hátt. Eru þeir tilbúnir að senda íslenska drengi á vígvöllinn ef öll NATO ríki þurfa að taka upp herskyldu eða við göngum í ESB og þar verður stofnaður sameiginlegur her með herskyldu? Erum við tilbúin að skera niður okkar velferðarkerfi svo um munar?“
Hilmar dregur upp nokkuð dökka mynd af stöðu lykilríkja Evrópu. Hann segir Evrópu skorta sterka leiðtoga:
„Það er ljóst að Evrópa á við vanda að stríða og er nánast leiðtogalaus. Donald Trump, forseti Bandaríkjanna, vill binda enda á Úkraínustríðið og hefur að mestu hætt að styðja Úkraínu hernaðarlega. Áframhaldandi stuðningur Bandaríkjanna við NATO og skuldbindingar við NATO eru í óvissu.
Á sama tíma á ESB og evrusvæðið við efnahagsvanda að stríða, þýska hagkerfið er t.d. í lamasessi. Opinberar skuldir komnar úr böndunum í Frakklandi og Ítalíu. Bretland horfið af korti ESB og á eitt og sér við vanda að stríða. Það er ekki mikið pláss fyrir aukin hernaðarútgjöld hjá flestum ESB og NATO ríkjum nema með því að færa miklar fórnir í dýrum málaflokkum eins og heilbrigðis- og menntamálum.
Evrópa er eina stórveldið sem er háð öðru stórveldi, Bandaríkjunum, í öryggismálum, og Bandaríkin þurfa nú í vaxandi mæli að huga að öðrum heimshlutum, sérstaklega Austur-Asíu, þar sem spennan vex stöðugt, líka í Mið-Austurlöndum. Evrópa er ekki lengur í forgangi í Washington.
Þau kerfi sem vestræn lönd komu sér upp með NATO, ESB og svo evrusvæðinu hafa ekki reynst vera sú töfraformúla sem vonast var til að myndi tryggja frið og velsæld í Evrópu. Lýðræði og málfrelsi er á undanhaldi. Þeir sem hafa viljað semja um frið í Evrópu hafa verið kallaðir Pútinistar, þeir sem hafa vilja frið á Gaza svæðinu eru kallaðir gyðingahatarar.“
Hilmar telur ekki líklegt að Rússar fari í styrjöld við Evrópu en hins vegar geti mikil spenna á tilteknum svæðum leitt til átaka. Líkleg átakasvæði séu Svartahafið, Moldóva, Hvíta-Rússland, Eystrasaltið og Eystrasaltsríkin og Norðurslóðir.
„Átök geta færst nær okkur með skömmum fyrirvara,“ segir hann og bendir á að Rússar hafi styrkt stöðu sína á norðurslóðum á undanförnumárum. „Donald Trump er farinn að hugsa um aukin áhrif Bandaríkjanna á Norðurslóðum með hugmyndum sem vekja lítinn fögnuð í Evrópu, yfirtöku á Grænlandi og með því að innlima Kanada sem fylki í Bandaríkjunum. Þarna eru NATO ríki farin að takast á sem gæti leitt til endaloka bandalagsins.“
Hilmar segir Íslendinga hafa lítið gert til að styrkja stöðu sína: „Eitt varðskip með eina fallbyssu á að verja efnahagslögsögu sem er sjö sinnum stærri en Ísland. Við gætum tæpast haft her sem skipti sköpum í okkar öryggismálum, en við gætum eflt eftirlit í kringum landið þar sem eru viðkvæmir innviðir. Í þessum efnum virðast stjórnvöld treysta á aðra en milljarðar fara til Úkraínu til vopnakaupa. Rússnesk skip, bæði fiskiskip og rannsóknarskip, hafa reglulega sést í nálægð við íslenska efnahagslögsögu og nálægt mikilvægum sæstrengjum, oft rétt utan lögsögumarka. Getum við átt von á góðu úr þeirri átt eins og staðan er í dag?“
