Morgunblaðið sló því upp í fyrirsögn bæði á prenti og á vef sínum að útlendingar hafi verið nær helmingur ákærðra á árinu 2024. Byggði fréttin á svari við fyrirspurn Diljár Mistar Einarsdóttir, þingmanns Sjálfstæðisflokksins, sem birt hefur verið á vef Alþingis.
Fréttin var þó röng. Hið rétta er að útlendingar voru tæplega þriðjungur ákærðra árið 2024 en Morgunblaðið notaði vitlausa aðferð við að reikna hlutfallið.
Til að finna út hlutfall erlendra ríkisborgara af öllum ákærðu þarf að deila fjölda ákærðra útlendinga með heildarfjölda ákærðra. Morgunblaðið deildi fjölda ákærðra útlendinga með fjölda ákærðra Íslendinga og fékk þannig hlutfallið 43,6 prósent. Rétt er að hlutfall ákærðra útlendinga nam 30,4 prósentum af heildarfjöldanum.
Sjá einnig: Morgunblaðinu brást bogalistin í frétt um ákærða útlendinga – Hlutfallið mun lægra en haldið var fram
Afbrotafræðingurinn Margrét Valdimarsdóttir skrifar færslu um þessi neyðarlegu mistök þar sem hún gagnrýnir bæði Morgunblaðið sem og framsetningu dómsmálaráðuneytis á svarinu til Diljár. Það skipti máli að upplýsingar séu ekki villandi og eins telur Margrét mikilvægt að setja tölur í samhengi. Hlutfall erlendra ríkisborgara segi ekki alla söguna.
Hún skrifar á Facebook:
„Það er vandræðalegt að þessi fyrirsögn byggi á röngum útreikningum. Í stað þess að reikna erl.ríkisb./heild þá hefur hér verið reiknað erl_ríkisb/ísl_ríkisb. Prósentuhlutfall erlendra ríkisborgara sem eru ákærðir er því lægra.
Þrátt fyrir að ég sé almennt aðdáandi gagnsæis, að sem mest að tölulegum upplýsingum séu aðgengilegar, þá skiptir öllu máli að þær upplýsingar séu ekki villandi. Sérstaklega í málaflokkum sem veldur óöryggi hjá mörgum.
Auk þess er mikilvægt að setja tölur í samhengi. Hvaða merkingu hefur það að hluti af þeim sem eru ákærðir fyrir brot hér á landi (þ.m.t. umferðalagabrot) séu með erlent ríkisfang? Er þetta hátt eða lágt hlutfall þegar við tökum tillit til þess að á ári koma hingað yfir 2 milljónir ferðamanna (með erlent ríkisfang)? Eða að þrátt fyrir að hlutfall innflytjenda á Íslandi sé undir 20%, sé hlutfall innflytjenda af körlum á aldrinum 18 til 30 ára tæplega 30%? Fólk á eftirlaunaaldri, börn og miðaldra konur geta brotið af sér, en gera það samt mjög sjaldan. Skiptir það máli?“
Margrét mun mæta í hlaðvarpið Sirkabát í næstu viku og ræða þar málið betur.
Færsla hennar hefur vakið viðbrögð. Þorsteinn Sigurlaugsson, hagfræðingur og sérfræðingur hjá Hagstofu Íslands, skrifar í athugasemd að hann hafi bent blaðamanni Morgunblaðsins á mistökin en fengið þau svör að málið yrði tekið til skoðunar eftir helgi. Eins telur Þorsteinn að Diljá Mist hafi sjálf haft samband vegna villunnar.
„Svona rangfærslur er mikilvægt að leiðrétta. Og ritstjórnir fjölmiðla verða að fara að standa sig betur í að passa upp á að leggja fyrir reikningspróf áður en fólk er ráðið í blaðamennsku.“
Rétt er að taka fram að Morgunblaðið hefur nú leiðrétt fréttina í vefútgáfu.
Andrés Ingi Jónsson, fyrrverandi þingmaður Pírata, segir að málið sé sérstaklega vandræðlegt þar sem ráðuneytið hafi reiknað út hlutföll í svari sínu, þó svo að mistök hafi átt sér stað í einu tilfelli. Það hjálpi svo ekki að ráðuneytið hafi sett upplýsingarnar fram í textaflóði frekar en í einfaldri töflu.
Ingólfur Gíslason, lektor í stærðfræðimenntun, skrifar:
„Þetta fellur undir læsi á stærðfræði sem PISA reynir að mæla hjá 15 ára börnum. Kannski lítil von þegar þetta er gert á æðstu stöðum.“
Vilhjálmur Þorsteinsson, fjárfestir og stofnandi Miðeindar, hvetur fólk til að vera á verði.
„Það þarf að vera vel á verði gagnvart tilraunum til að beita villandi tölfræði á þessu sviði í annarlegum tilgangi, þ.e. til að espa upp hræðslu og auka skautun.“
