Hafrún Kristjánsdóttir, prófessor við íþróttafræðideild Háskólans í Reykjavík, er komin með nóg af framkomu fólks við íþróttakonuna Caster Semenya. Í pistli sem hún skrifar segist hún ekki hún að sér hafi oft liðið „hálf illa yfir hvernig heimurinn hefur komið fram við ljúfa konu sem ég hitti og spjallaði við í dágóða stund 2016.“
Hafrún rekur það að hún hafi farið á ferna Ólympíuleika og eitt af því sem sjáist mjög skýrt þar er að margir keppendur eru „outliers“, útlagar í einhverjum skilningi. Einstaklingar sem búa yfir meðfæddum eiginleikum, oftast líkamlegum, sem veita þeim forskot yfir meðalmanneskjuna.
„Sumir eru einstaklega hávaxnir og það hentar afar vel í ákveðnum greinum. Aðrir eru mjög lágvaxnir, jafnvel smágerðir eins og 10 ára börn, og sá líkamsvöxtur hentar fullkomlega í þeirra íþrótt. Sumir eru gríðarlega kraftmiklir, naut að burðum. Auðvitað hafa þau æft gríðarlega mikið en það er líka ljóst að enginn verður svona án ákveðinna erfðafræðilegra forsendna. Það eru ekki allir sem geta byggt upp slíkan styrk eða vöðvamassa, nema að hafa góð gen, nú eða með ólöglegum leiðum.“
Ólympíuleika segir Hafrún í raun að hluta til hátíð þeirra sem eru á einhvern hátt öðruvísi.
„Öðruvísi en líka ótrúlega dugleg að vinna með það sem þau fengu í vöggugjöf. Náttúrulegur breytileiki mannslíkamans blasir þar við manni og hann er fallegur. Við fögnum því þegar fólk finnur íþrótt sem hentar líkama þeirra. Og við getum bent á að afreksfólk kemur í öllum stærðum og gerðum.“
Hafrún segist aldrei hafa heyrt gagnrýni á þennan breytileika, nema þegar kemur að konum sem hafa óvenju hátt náttúrulegt magn testósteróns.
„Enginn heldur því fram að það sé svindl að blakari sé 2,20 m á hæð. Enginn stingur upp á að banna körfuboltamenn yfir 2,05 m. En þegar kona hefur líffræðilega eiginleika sem víkja frá meðaltali þá breytist umræðan.
Þessar konur eru konur. Ekki trans konur. Ekki karlar. Þær eru konur, með náttúrulegan líffræðilegan breytileika. Samt hefur ítrekað verið gefið einhvers konar skotleyfi á þær: að gera grín, hæðast og draga kyn þeirra í efa. Sumir valdamestu menn í heimi hafa opinberlega talað um þær sem karla eða fríks. Og við verðum að muna: þetta eru ungar konur sem lenda skyndilega í kastljósi heimsfjölmiðla og eru á forsíðu heimspressunnar fyrir hvað þær eru skríntnar, svo skrítnar að þær ættu ekki að mega vera með. Þetta kemur alltaf í kjölfarið að þær standa sig vel í íþrótt sinni eftir áralanga þjálfun.“
Hafrún rekur því næst sögu Semenya inn á svið íþróttasögunnar: Caster Semenya vakti heimsathygli árið 2009, aðeins 18 ára gömul, þegar hún vann 800 metra hlaup á heimsmeistaramótinu í Berlín. Nánast samstundis hófust opinberar rannsóknir og umræður um kyn hennar. Hún þótti of vöðvastælt og of karlmannleg.
„Í ljós kom að Caster er sannarlega kona en með líffræðilegt ástand sem hefur áhrif á hormónastarfsemi og veldur því að hún er með hærra náttúrulegt magn testósteróns en meðalkona. Getið þið ímyndað ykkur að vera 18 ára stelpa sem nær heimsárangri í sinni íþrótt og verða skyndilega heimsfræg fyrir útlitið sitt? Fyrir að vera talin líkari karli en konu? Það voru myndir af henni í heimspressunni með fyrirsögninni „Boy or a girl?““
Hafrún segist muna vel eftir Semenya árið 2009, henni hafi fundist hún kraftmikil og óvenju vöðvastælt fyrir millivegalengdahlaupara. Árið 2016 hafi þær síðan hist og talað saman í dágóða stund á meðan þær biðu eftir rútu á frjálsíþróttavellinum.
„Hún kom mér fyrir sjónir sem hlédræg, ljúf og yfirveguð ung kona. Hún var í frábæru formi og með vöðva. En hún var miklu minni öll en ég hélt. Raunar væri hún eins og væskill ef hún stæði við hliðina á CrossFit stjörnunum okkar; Katrín Tönju, Söru Sigmunds og Annie Mist.
Ég dáðist að hugrekki hennar. Hún mætti aftur og aftur á stóra sviðið þrátt fyrir að umræðan um hana væri oft grimm. Alþjóða frjálsíþróttasambandið, setti reglur sem kváðu á um að konur eins og hún þyrftu að taka hormónalyf til að lækka náttúrulegt testósterónmagn sitt til að mega keppa í ákveðnum greinum. Reglurnar náðu aðeins til sumra vegalengda, ekki allra greina, þær náðu til greinanna sem hún keppti í. Hún þurfti að taka lyf ekki stelpur sem voru með nátturlega hátt testósterómagn og kepptu í kastgreinum eða sprettum svo dæmi sé tekið. Semenya barðist gegn þessu fyrir dómstólum og málið fór alla leið til Mannréttindadómstóls Evrópu þar sem hún vann.“
Hafrún segir að eftir að hafa hitt Caster hafi hún vonað að svona mál myndu ekki endurtaka sig. Henni hafi fundist ömurlegt hvernig heimurinn kom fram við unga konu. Svo hafi mál Imane Khelif á Ólympíuleikunum í París komið upp, en Hafrún var stödd á þeim leikum.
„Upplýsingaóreiðan var slík á meðan leikunum stóð að ég áttaði mig ekki strax á því að við værum að horfa upp á svipað dæmi og hvað varðaði Semenya. Ung kona vinnur til gullverðlauna og verður fyrir fordómum og niðurlægingu fyrir það eitt að vera hún sjálf.
Við getum ekki komið svona fram við fólk. Ef við ætlum að halda því fram að náttúrulegur líffræðilegur breytileiki sé vandamál hvar ætlum við þá að draga línuna? Ætlum við að banna körfuboltamenn yfir 2,05 m? Kúluvarpara yfir ákveðnum vöðvamassa? Eða bara banna þennan breytileikia í 800 metra hlaupi en ekki 100 metrum? Ólympíuleikar eru vettvangur mannlegs fjölbreytileika og ef fólk er eitthvað mikið öðruvísi þá gengur ekki að það sé ráðist á það fyrir það í heimspressunni. Hvað þá af valdarmesta fólki í heimi.“
